Mehmuz (Hemzəli) Fellər 3

وَ كَذَلِكَ قِيَاسُ رَأَى يَرْأَى لَكِنَّ الْعَرَبَ قَدِ اجْتَمَعَتْ عَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ مِنْ مُضَارِعِهِ فَقَالُوا يَرَى يَرَيَانِ يَرَوْنَ تَرَى تَرَيَانِ يَرَيْنَ تَرَى تَرَيَانِ تَرَوْنَ تَرَيْنَ تَرَيَانِ تَرَيْنَ أَرَى نَرَى، وَافَقَ فِي خِطَابِ الْمُؤَنَّثِ لَفْظُ الْوَاحِدَةِ وَ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ لَكِنَّ وَزْنَ الْوَاحِدَةِ تَفَيْنَ وَ وَزْنَ الْجَمْعِ تَفَلْنَ، فَإِذَا أَمَرْتَ مِنْهُ قُلْتَ عَلَى الْأَصْلِ إِرْءَ كَإِرْعَ وَ عَلَى الْحَذْفِ رَ وَ يَلْزَمُهُ الْهَاءُ فِي الْوَقْفِ، فَتَقُولُ؛ رَهْ رَيَا رَوْا رَيْ رَيَا رَيْنَ، وَ بِالتَّأْكِيدِ رَيَّنَ رَيَانِّ رَوُنَّ رَيِنَّ رَيَانِّ رَيْنَانِّ وَ بِالْخَفِيفَةِ؛ رَيْنَ رَوُنْ رَيِنْ

وَ كَذَلِك eyni şəkildə, قِيَاسُ رَأَى يَرْأَى yəni  رَأَى يَرْأَى felinin qiyası, لَكِنَّ الْعَرَبَ lakin ərəblər, قَدِ اجْتَمَعَتْ bəzən ittifaq etmişlər, عَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ həmzənin hazf olunması mövzusunda, مِنْ مُضَارِعِهِ muzari felindən, فَقَالُوا beləliklə يَرْأَى felinin yerinə يَرَى deyirlər və digər şəkilləri يَرَيَانِ يَرَوْنَ تَرَى تَرَيَانِ يَرَيْنَ تَرَى تَرَيَانِ تَرَوْنَ تَرَيْنَ تَرَيَانِ تَرَيْنَ أَرَى نَرَى şəklindədir. وَافَقَ bərabər olmuşdur, فِي خِطَابِ الْمُؤَنَّثِ müənnəsin xitab şəkli, لَفْظُ الْوَاحِدَةِ müfrəd müənnəs mühatabası, وَ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ və cəm müənnəs mühataba şəkli, وَزْنَ الْوَاحِدَةِ müfrəd müənnəs mühataba şəkli تَفَيْنَ şəklindədir, وَ وَزْنَ الْجَمْعِ cəm müənnəs mühataba şəkli də تَفَلْنَ şəklindədir. فَإِذَا أَمَرْتَ مِنْهُ bu felindən əmr verəcək olsan, قُلْتَ deyirsən, عَلَى الْأَصْلِ əsas forması ilə إِرْءَ deyirsən, tıpkı إِرْعَ kimi, وَ عَلَى الْحَذْفِ ayn-ul-felin hazf olunması ilə əmr felinə رَ deyirsən, وَ يَلْزَمُهُ الْهَاءُ فِي الْوَقْفِ bu رَ sözünə vəqf halında ha-i səkt lazım olur, فَتَقُولُ bu halda qeyd olunan felimizdən əmr-i hazır üçün رَهْ رَيَا رَوْا رَيْ رَيَا رَيْنَ deyirsən, بِالتَّأْكِيدِ nun-u müşəddədə ilə رَيَّنَ رَيَانِّ رَوُنَّ رَيِنَّ رَيَانِّ رَيْنَانِّ və بِالْخَفِيفَةِ nun-u muhaffefe ilə də رَيْنَ رَوُنْ رَيِنْ deyirsən.

Mətnin Ümumi Mənası: رَأَى يَرْأَى felinin qiyası رَعَى يَرْعَى kimidir. Lakin ərəblər رَأَى felinin muzari forması olan يَرْأَى felindən həmzənin hazf olunması üzərində ittifaq etmişlər və muzari fel يَرَى olmuşdur.

يَرَوْنَ	يَرَيَانِ	يَرَى
يَرَيْنَ	تَرَيَانِ	تَرَى
تَرَوْنَ	تَرَيَانِ	تَرَى
تَرَيْنَ	تَرَيَانِ	تَرَيْنَ
نَرَى أَرَى

Müənnəsin xitab şəkillərində müfrəd müənnəs və cəm müənnəs mühataba şəkilləri bərabərdir. Lakin müfrəd müənnəs mühataba sözünün vəzni تَفَيْنَ və cəm müənnəs mühataba sözünün vəzni də تَفَلْنَ şəklindədir.

Vəznlər	Əsl	Son Hali
تَفَيْنَ	تَرْأَيِينَ	تَرَيْنَ
تَفَلْنَ	تَرْأَيْنَ	تَرَيْنَ

Qeyd olunan feilimizi əsas halında əmr feil kimi işlətmək istəsən, o zaman إِرْءَ deyirsən, إِرْعَ feilinin vəznində. Əsas Emr-i hazır prosesi;

Müxatab muzari feil	تَرْأَى
Muzaraət silindi	رْأَى
Sonu cəzm olundu	رْأَ
Vasıl həmzəsi gəldi	إِرْأَ - إِرْءَ

İ'lalli Emr-i hazır prosesi;

Müxatab muzari feil	تَرَى
Muzaraət hərfi silindi	رَى
Sonu cəzm olundu	رَ
Son halı	رَ

Bu رَ ifadəsinə vəqf halında bir ha-i səkt lazımdır və əmr feilinin çəkimləri isə;

رَوْا	رَيَا	رَهْ
رَيْنَ	رَيَا	رَيْ

Nun-u müşəddədli emr-i hazır çəkimləri;

رَوُنَّ	رَيَانِّ	رَيَّنْ
رَيْنَانِّ	رَيَانِّ	رَيِنَّ

Nun-u müxəffəfli emr-i hazır çəkimləri;

رَوُنْ	-	رَيَنْ
-	-	رَيِنْ