Mehmuz (Hemzəli) Fellər

فَصْلٌ فِي الْمَهْمُوزِ؛ مَهْمُوز FİİLLƏR HAQQINDA BİR FASİL; مَهْمُوز FİİLLƏRİN ÇƏKİMLƏRİNDƏKİ QAYDALAR SAHİH FİİLLƏRİN QAYDALARI KİMİDİR. ÇÜNKİ هَمْزَة SAHİH BİR HƏRFİDİR, LƏKİN BƏZƏN HƏMZƏ YUMŞALDILIR ƏGƏR KƏLİMƏNİN BAŞINDA OLMASA, ÇÜNKİ HƏMZƏ BOĞAZIN ƏN UCUNDAN ÇIXAN ŞİDDƏTLİ BİR HƏRFİDİR. BELƏLİKLƏ DEYİRSƏN; أَمَلَ يَأْمُلُ نَصَرَ يَنْصُرُ KİMİ. ƏMRİ: أُومُلْ. İKİNCİ HƏMZƏ VAV'A DÖNÜR, ÇÜNKİ İKİ HƏMZƏ EYNİ KƏLİMƏDƏ QARŞILAŞANDA VƏ İKİNCİSİ SAKİN OLANDA, ÖNCƏKİ HƏRƏKƏSİNƏ GÖRƏ DƏYİŞİR: آمَنَ, أُومِنَ, İİMَانًا KİMİ. ƏGƏR BİRİNCİ HƏMZƏ VASIL HƏMZƏSİDİRSƏ, İKİNCİSİ VAV YAXUD YA OLSA DA, VASILDA YENİDƏN HƏMZƏ OLUR, MİSAL: وَأْمُلْ. خُذْ, كُلْ, مُرْ KİMİ FİİLLƏRDƏ HƏMZƏ QİYAS OLMADAN ÇOX İSTİFADƏ OLUNDUĞU ÜÇÜN GÖTÜRÜLÜB. BƏZƏN مُرْ KƏLİMƏSİ ASIL HALINDA VASILDA GƏLİR, ALLAHIN SÖZÜNDƏ OLDUĞU KİMİ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ – Ailənə namazı əmr et!

فَصْلٌ فِي الْمَهْمُوزِ – Mehmuz fiillər haqqında bir fasıl; حُكْمُ الْمَهْمُوزِ – Mehmuz fiillərin hökmü, فِي تَصَارِيفِ فِعْلِهِ – fiilin çəkimlərində, كَحُكْمُ الصَّحِيحِ – sahih fiilin hökmü kimidir, لِأَنَّ الْهَمْزَةَ – çünki hemze, حَرْفٌ صَحِيحٌ – sahih bir hərfdir, لَكِنَّهَا – lakin hemze, قَدْ تُخَفَّفُ – bəzən yumşaldılır, إِذَا وَقَعْتْ – əgər kəlimənin başında olmasa, غَيْرَ أَوَّلٍ – başda olmayaraq, لِأَنَّهَا – çünki hemze, حَرْفٌ شَدِيدٌ – şiddətli bir hərfdir, مِنْ أَقْصَى الْحَلْقِ – boğazın ən ucundan çıxan, فَتَقُولُ – beləliklə deyirsən; أَمَلَ يَأْمُلُ – tıpkı sahih fiillərdən نَصَرَ يَنْصُرُ kimi. وَ الْأَمْرُ مِنْهَا – və əmr-i hazırı: أُومُلْ. تُقْلَبُ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ – ikinci hemze vav olur, لِأَنَّ الْهَمْزَتَيْنِ – çünki iki hemze, إِذَا الْتَقَتَا – eyni kəlimədə qarşılaşanda, وَ ثَانِيَتُهُمَا سَاكِنَةٌ – ikincisi sakin olanda, وَجَبَ قَلْبُهَا – öncəki hərəkəyə görə dəyişir, آمَنَ, أُومِنَ, İİMَانًا kimi. فَإِنْ كَانَتِ الْأُولَى هَمْزَةَ وَصْلٍ – əgər birinci hemze vasıl hemzəsi olarsa, تَعَودُ الثَّانِيَةُ – ikinci hemze vasılda yenidən hemzə olur, misal: وَأْمُلْ. وَ حَذَفُوا الْهَمْزَةَ – hemze خُذْ, كُلْ, مُرْ kəlimələrində qiyassız çox istifadə olunduğu üçün götürülüb. Bəzən مُرْ asıl halında vasılda gəlir, Allahın sözündə olduğu kimi: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ – Ailənə namazı əmr et!

Mətnin Ümumi Mənası: Bundan sonra bəhs olunan mövzular mehmuz fiillər haqqında bir fasildir. Mehmuz fiil, əsas hərflərindən biri hemze olan fiildir. Əgər hemze fiilin fa-ul fiilindədirsə, ona mehmuz-ul-fa, ayn-ul fiilindədirsə mehmuz-ul-ayn, lam-ul fiilindədirsə mehmuz-ul-lam deyilir. Mehmuz fiilin öz çəkim qaydaları sahih fiillərdəki kimidir. Çünki hemze də sahih bir hərfdir, illet hərfi deyil. Bəzən kəliməyə hemzə ilə başlanmazsa, o hemze yumşaldılır. Çünki hemze boğazın ən uc hissəsindən çıxan şiddətli bir hərfdir və bu şiddəti azaltmaq üçün hemze yumşaldılır. Bu yumşalma dəyişmə (qalb) və ya götürmə (hazf) ilə olur. Bunlar deyildikdən sonra:

Mehmuz-ul-Fa
Mazi	Muzari
أَمَلَ	يَأْمُلُ
ümid etdi	ümid edir

deyirsən. Bu fiillər tıpkı نَصَرَ يَنْصُرُ kimidirlər.

Cədvəldəki mehmuz-ul-fa fiilinin əmr-i hazır mərhələsi:

Müfrəd Müzekker Mühatab Muzari	تَأْمُلُ
Muzaraat hərfi silindi	أْمُلُ
Sonu cəzm olundu	أْمُلْ
Əvvəlinə dammalı vasıl hemzəsi gəldi	أُأْمُلْ
İkinci sakin hemze ma qablinin hərəkəsinə görə vav oldu	أُومُلْ
Son Hali	أُومُلْ

İkinci hemzə vav hərfinə çevrilir. İki hemzə bir sözün içində yanaşı olduqda, ikinci hemzə səkin və birinci hemzə hərəkəli olarsa, bu halda ikinci hemzəni əvvəlki birinci hemzənin hərəkəsinin növünə uyğun bir hərfə çevirmək məsləhətdir. Misalda birinci hemzə damməli olduğu üçün ikinci səkin hemzə damməyə uyğun olaraq vav hərfinə çevrilmişdir. Digər misallar;

آمَنَ	أَأْمَنَ	آمَنَ
أُومِنَ	أُؤْمِنَ	أُومِنَ
إِيمَانًا	إِئْمَانًا	إِيمَانًا

Lakin səkin olan hemzədən əvvəlki hərf hemzə olmazsa, ikinci hemzəni əvvəlki hərfin hərəkəsinin növünə çevirmək caizdir;

يَأْكُلُ

يَاكُلُ

يَأْكُلُ

Əgər birinci hemzə vasıl hemzəsi olarsa, vav və ya ya hərfinə çevrilmiş olan ikinci hemzə keçid zamanı yenidən öz əvvəlki halına qayıdar. Çünki keçid zamanı vasıl hemzəsi (hemze-i vasıl) düşdüyü üçün iki hemzənin bir söz içində bir araya gəlməsi də ləğv olunur və çevrilmə əməliyyatı da olmayacağından vav və ya ya hərfinə çevrilmiş ikinci hemzə geri qayıdar;

أُومُلْ

وَأْمُلْ

أُومُلْ sözünün əsli أُأْمُلْ idi və ikinci hemzə, birinci hemzənin hərəkəsinin növünə uyğun bir hərf oldu və أُومُلْ oldu. Keçid zamanı isə وَأْمُلْ oldu. أُومُلْ sözünün əvvəlindəki vasıl hemzəsi düşdü və söz ومُلْ qaldı, sonra keçid səbəbindən əvvəlki səkin hemzə أْ olan و hərfi əsli halına döndü və söz وَأْمُلْ oldu.

Sözün əsil hemzəsini,

Son Halları	خُذْ	كُلْ	مُرْ
Əsilləri	أُؤْخُذْ	أُؤْكُلْ	أُؤْمُرْ

sözlərindən qayda xaricində hazf etdilər. Bu sözlər ərəb dilində çox istifadə olunduğu üçün qaydanın əksinə səkin hemzəni hazf etdilər. Sonra fellər;

أُخُذْ

أُكُلْ

أُمُرْ

şəklində oldu və vasıl hemzəsinə də ehtiyac qalmadı və ən sonda;

خُذْ	كُلْ	مُرْ
al	ye	əmr et

şəkillərini aldılar.

Yuxarıdakı əmr fellərindən مُرْ sözü keçid zamanı əsli üzrə gəlir, Allah-taalanın bu kəlamında olduğu kimi;

وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ

Ailənə namazı əmr et!