Mutell ul-Ayn 4

وَ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنَ الثُّلاَثِيِّ الْمُجَرَّدِ يُعَلُّ بِالْهَمْزَةِ كَصَائِنٍ وَ بَائِعٍ وَ مِنَ الْمَزِيدِ فِيهِ يُعَلُّ بِمَا أُعِلَّ بِهِ الْمُضَارِعُ كَمُجِيبٍ وَ مُسْتَقِيمٍ وَ مُنْقَادٍ وَ مُخْتَارٍ. وَ اسْمُ الْمَفْعُولِ مِنَ الثُّلاَثِيِّ الْمُجَرَّدِ يُعَلُّ بِالْحَذْفِ وَ النَّقْلِ كَمَصُونٍ وَ مَبِيعٍ، وَ الْمَحْذُوفُ وَاوُ الْمَفْعُولِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَ عَيْنُ الْفِعْلِ عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الْأَخْوَشِ وَ بَنُو تَمِيمٍ يُثْبِتُونَ الْيَاءَ فَيَقُولُونَ مَبْيُوعٌ، وَ مِنَ الْمَزِيدِ فِيهِ يُعَلُّ بِالنَّقْلِ وَ الْقَلْبِ إِنْ أُعِلَّ فِعْلُهُ كَمُجَابٍ وَ مُسْتَقَامٍ وَ مُنْقَادٍ وَ مُخْتَارٍ

وَ اسْمُ الْفَاعِلِ və mutell ul-ayn olan sözlərdən olan ism-i fail, مِنَ الثُّلاَثِيِّ الْمُجَرَّدِ üç hərfli mücərrəd fellərdən alınan, يُعَلُّ i'lâl əməli olunur, بِالْهَمْزَةِ həmzə ilə, كَ kimi, صَائِنٌ kimi, وَ və, بَائِعٌ kimi. وَ مِنَ الْمَزِيدِ فِيهِ və üç hərfli məzid fellərdən düzəldilən ism-i failə gəldikdə, يُعَلُّ i'lâl əməli olunur, بِمَا elə bir i'lâl ilə ki, أُعِلَّ بِهِ onunla muallel olur, الْمُضَارِعُ muzari fel, كَ kimi, مُجِيبٌ kimi, وَ və, مُسْتَقِيمٌ kimi, وَ və, مُنْقَادٌ kimi, وَ və, مُخْتَارٌ kimi. وَ اسْمُ الْمَفْعُولِ və mutell ul-ayn olan sözlərdən düzəldilən ism-i mefulə gəldikdə, مِنَ الثُّلاَثِيِّ الْمُجَرَّدِ üç hərfli mücərrəddən alınan, يُعَلُّ i'lâl əməli olunur, بِالْحَذْفِ وَ النَّقْلِ hazif və nəql ilə, كَ kimi, مَصُونٌ kimi, وَ və, مَبِيعٌ kimi. وَ الْمَحْذُوفُ və hazf olunan, وَاوُ الْمَفْعُولِ ism-i meful vavı, عِنْدَ سِيبَوَيْهِ Sibeveyhə görə, وَ عَيْنُ الْفِعْلِ ayn ul-fel, عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الْأَخْوَشِ Əbu l-Hasən əl-Əxveşə görə, وَ بَنُو تَمِيمٍ və Ben-i Temim qəbiləsi isə, يُثْبِتُونَ الْيَاءَ ya hərfini sabit saxlayırlar, فَيَقُولُونَ مَبْيُوعٌ və sözü مَبْيُوعٌ mebyû'un şəklində deyirlər, وَ مِنَ الْمَزِيدِ فِيهِ üç hərfli məzidlərdən alınan ism-i meful isə, يُعَلُّ i'lâl əməli olunur, بِالنَّقْلِ وَ الْقَلْبِ nəql və qəlb əməli ilə, إِنْ əgər, أُعِلَّ i'lâl olunarsa, فِعْلُهُ ism-i mefulün feli, كَ kimi, مُجَابٌ kimi, وَ və, مُسْتَقَامٌ kimi, وَ və, مُنْقَادٌ kimi, وَ və, مُخْتَارٌ kimi.

Mətinin Ümumi Mənası: Ecvef (mutell ul-ayn) üç hərfli mücərrəd fildən alınan ism-i faildə həmzə ilə i'lâl əməli olunur.

Vezin	فَائِلٌ
İsm-i Fail	صَائِنٌ	بَائِعٌ
Asılları	صَاوِنٌ	بَايِعٌ

Cədvəldəki asıl olan ism-i fail məvzunlarındakı ayn ul-fel olan vav və ya hərfləri qayda üzrə əvvəlcə elif hərfinə çevrildi, lakin ism-i fail üçün gələn əlavə elif ilə iltika-i sakineyn (iki sakit hərfin qarşılaşması) baş verdi. Bu vəziyyətin aradan qaldırılması üçün iki elifdən biri hazf edilməli idi, lakin fel ilə ism-i fail arasında qarışıqlıq olmasın deyə o vav və ya hərfi həmzə hərfinə çevrildi.

Ecvef (mutell ul-ayn) üç hərfli məzid fildən alınan ism-i failə gəldikdə i'lâl əməli muzari fildəki kimidir.

Mənalar	Son Hali	Aslı
Cavab verən	مُجِيبٌ	مُجْوِبٌ
Düz olan	مُسْتَقِيمٌ	مُسْتَقْوِمٌ
İtaət edən	مُنْقَادٌ	مُنْقَوِدٌ
Seçən	مُخْتَارٌ	مُخْتَيِرٌ

Ecvef (mutell ul-ayn) olan üç hərfli mücərrəd feli ism-i meful sigasında hazif və nəql əməli ilə i'lâl baş verir;

Mənalar	Son Hali	Aslı
Qorunan	مَصُونٌ	مَصْوُونٌ
Satılan	مَبِيعٌ	مَبْيُوعٌ

Burada Sibəveyhə görə hazf olunan şey ism-i məful vavıdır, çünki bu vav əlavədir və hazf olunmağa daha yaxındır. Əbu-l-Həsən əl-Əxfeş isə hazf olunan şeyin ayn əl-fiil olduğunu deyir. Çünki ona görə, əcvəf olan sözlərdə çox vaxt illet hərfi olaraq ayn əl-fiil hazf olunur.

Vezin	مَفْعُولٌ
Əsas Mevzun	مَصْوُونٌ
Son Hali	مَصُونٌ

Vezin	مَفْعُولٌ
Əsas mevzun	مَبْيُوعٌ
ayn əl-fiil olan ya hərfi hərəkəsini özündən əvvəlki hərfə verdi	مَبُيْوعٌ
sakit vav ya hərfinə çevrildi	مَبُيْيعٌ
Ya'lardan biri hazf olundu	مَبُيعٌ
Fa əl-fiil kəsrə ilə oxundu	مَبِيعٌ
Son hali	مَبِيعٌ

Ərəb tayfalarından Bəni Təmim tayfası isə ayn əl-fiil olan ya hərfini sabit saxlayıb مَبْيُوعٌ mebyu'un şəklində, sanki səhih fiildən düzələn ism-i məful kimi deyirlər.

Əcvəf (mutell əl-ayn) sülasi mücərrəd fiildən düzələn ism-i məfulda əgər ism-i məfulun fiilində (muzari) i'ləl olunubsa, nəqil və qəlb əməliyyatı ilə i'ləl əməliyyatı baş verir. Yəni ism-i məfula gəlməzdən əvvəl muzarisində edilməli olan i'ləl artıq edilmişdir.

Mənalar	Son Hali	Əslı
Cavab verilən	مُجَابٌ	مُجْوَبٌ
Doğru olunan	مُسْتَقَامٌ	مُسْتَقْوَمٌ
İtaət olunan	مُنْقَادٌ	مُنْقَوَدٌ
Seçilən	مُخْتَارٌ	مُخْتَيَرٌ

Tətbiqdəki "Sarf Bilgisi" başlığı altında olan dərslərdən əcvəf bina-i vavi və əcvəf bina-i yai fiillərinin gəldiyi bütün babları və i'ləllərini daha ətraflı oxuya bilərsiniz.