Hâşiyətü Tedrîc ül-Edâni Əla Şərh ut-Taftazani

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

حَاشِيَةُ تَدْرِيجُ الْأَدَانِي عَلَى شَرْحِ التَّفْتَازَانِي

Taftazani şerhi üzərinə ən edna haşiyə

إِنَّ أَرْوَى زَهَرٍ يَخْرُجُ فِي رِيَاضُ الْكَلاَمِ مِنَ الْأَكْمَامِ وَ أَبْهَى حِبَرٍ تُحَاكُ بِبَنَانِ الْبَيَانِ وَ أَسْنَانِ الْأَقْلاَمِ حَمْدُ اللهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى عَلَى تَوَاتِرُ نَعْمَائِهِ الْوَافِرَةُ الظَّاهِرَةِ وَ تَرَادِفُ آلاَئِهِ الْمُتَوَافِرَةُ الْمُتَطَافِرَةِ ثُمَّ الصَّلاَةِ عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ الْمَبْعُوثِ مِنْ أَشْرَفِ جَرَاثِيمِ الْأَنَامِ وَ عَلَى وَ أَصْحَابِهِ الْأَئِمَّةِ الْأَعْلاَمِ وَ أَزِمَّةِ الْإِسْلاَمِ

إِنَّ Bu edat, ismini nasb (fethalı), xəbərini raf (zammeli) edir. Tahkik mənasında olan fiilə bənzəyən (حروف مشبهة بالفعل) hərflərdəndir. Özündən sonra gələn ismə mütləq ki, qətiyyət mənaları verir. أَرْوَى sözü; رَوِيَ (suya doydu) sözünün ism-i təfdilidir və suya ən çox doyan, ən çox doyurulan mənasındadır. Muzarisi يَرْوَى və məsdarı; رَيًّا və رِيًّا və رِوَيً’dir. زَهَرٌ sözü, زَهْرَةٌ (çiçək) sözünün cəmlidir və çiçəklər deməkdir. يَخْرُجُ fiili mazi, bina-i məlum, müfrəd müzəkkər qaibdir. Mənası; çıxır, çıxacaq və ya gələcək edatları ilə (sin və sevfe) çıxacaq mənalarına malikdir. فِي hərf-i cərrlərdəndir. Özündən sonra gələn ismə; içində, haqqında mənaları verir. رِيَاضٌ sözü, رَوْضَةٌ (bağça) sözünün cəmlidir, bağçalar deməkdir. رَوْضَةٌ sözünün istifadə olunan digər cəmi رَوْضٌ sözüdür. اَلْكَلاَمٌ sözünün başındakı elif-lam ((اَلْ) hərf-i tarifdir. كَلاَمٌ sözü, كَلِمَةٌ (söz) sözünün cəmlidir, sözlər deməkdir (istilahi olaraq, əsasən ism-i məsdardır.) كَلِمَةٌ sözünün lüğət mənası "yaralamaq" deməkdir. Mazisi كَلَمَ, muzarisi يَكْلِمُ və ya يَكْلُمُ və məsdarı isə كَلْمًا ‘dir. رِيَاضُ الْكَلاَمِ tərkibində; رِيَاضُ sözü muzafdır, الْكَلاَمِ sözü isə muzafun ileyhdır. مِنْ الْأَكْمَامِ cərr və məcrurdur. مِنْ hərf-i cərrlərdəndir. Özündən sonra gələn ismə -dən, -dan şəkilçisi verir. اَلْأَكْمَامِ sözünün başındakı elif-lam (اَلْ) hərf-i tarifdir. أَكْمَامٌ sözü isə كِمٌّ (tomurcuq, gonca, xurma qabığı) sözünün cəmlidir, tomurcuqlar deməkdir. أَبْهَي sözü, بَهَاءٌ (gözəllik, parlaqlıq, zəriflik, böyüklük, ziba və göyçək olmaq, zəriflik, cəlal, ululuq) sözünün ism-i təfdilidir. Yaxşılıq, gözəllik, xoşluq, lətiflik deməkdir. Mazi fiili بَهَأَ və muzari fiili يَبْهَؤُ və məsdarı بَهْاً ‘dir. حِبَرٍ sözü, حِبْرَةٌ (toxumaq, bəzəmək, naxışlamaq) sözünün cəmlidir, bir şeyi işləyərək bəzəmək və naxış ilə toxunan parçalar mənasındadır. Adətən Yəməndə əl ilə işlənən cübbələr, fərəcələr və sair parçalar üçün istifadə olunan ümumi addır. Tef'il babında حَبَّرَ يُحَبِّرُ تَحْبِيرًا formasında gəlir və "naxışlamaq" mənasındadır. تُحَاكُ fiili muzari, bina-i məchul, müfrəd müənnəs qaibdir. حَاكَ (ördü, toxudu, tikdi, işlədi, naxışladı) deməkdir. Muzarisi يَحُوكُ və məsdarı حَوْكاً və حِيَاكَةً’dir. Mənası; toxunur, toxuyur, toxunacaq deməkdir. بِبَنَانِ cərr və məcrurdur. باء hərf-i cərrdir. Burada ilsak mənasında istifadə olunub. بَنَانٌ sözü, بَنَانَةٌ (barmaq ucu) sözünün cəmlidir və barmaq ucları deməkdir və barmaq ucunun digər cəmi isə بَنَانَاتٌ 'dur. اَلْبَيَانُ sözünün başındakı elif-lam ((اَلْ) hərf-i tarifdir. بَيَانُ sözü açıqlamaq, bəyan etmək mənasındadır. Burada əsasən işarə etmək (tebeyyün) mənasındadır. أَسْنَانٌ sözü, سِنَّةٌ (diş, ucu) sözünün cəmlidir və dişlər, uclar deməkdir. (سِنَّةٌ sözü adətən ucu sivri olan cisimlər üçün istifadə olunur. Məsələn; diş, qələm, nizə, ox, bıçaq və s.). اَلْأَقْلاَمُ sözünün başındakı elif-lam (اَلْ) hərf-i tarifdir. أَقْلاَمُ sözü, قَلَمُ (qələm) sözünün cəmlidir və qələmlər deməkdir. Qələm sözünün istifadə olunan digər cəmi قِلاَمٌ ‘dur. حَمْدُ اللهِ müəyyən isim tərkibi (muzafdır)’dır. حَمْدُ sözü muzafdır və tərif, səna kimi mədh fiillərini əhatə edir. Mazi fiili حَمِدَ və muzari fiili يَحْمَدُ və məsdarı مَحْمَداً 'dir. اللهِ sözü isə muzafun ileyhdır və məksurdur. الله sözü أَلِهَ kökündən yaranıb. Başdakı hemze qiyasen hazf olunub, və onun yerinə iveden elif-lam maddəsi gətirilib və söz الله olub. الله sözü alem-i mürteceldir, yəni hər hansı bir əsldən alınmadan vacib-ul-vücud olan Zat’a (məbud) verilən bir addır. حَمْدُ اللهِ ‘nin mənası; Allahın tərifi (yəni Allaha olan tərif) deməkdir. سُبْحَانَهُ tərkibi ayn

Bu şəkildə muzafdır. سُبْحَانْ sözü muzafdır, هاء zamiri muzafun ileyhdır və Allah’a aid olur. إنَّ أَرْوَي-nın xəbəri olur. على تَوَاتِرُ cər və məcrurdur. عَلَى hərfi cərdir, isti’la mənası verir. تَوَاتِرُ sözü ard-arda gələn, bir-birinin ardınca meydana çıxan deməkdir. Yəni təqib etmək mənasındadır. Cəmi تَوَاتُرَاتٌ-dur. نَعْمَائِهِ sözü muzafdır. نَعْمَائٌ sözü نِعْمَةٌ (nemət) sözünün cəmidir və nemətlər (أَنْعَامْ) deməkdir. Nemət sözünün digər cəmləri نِعَمٌ, أَنْعُمٌ və نِعْمَاتٌ-dur. Tərkibin sonundakı هاء zamiri, Onun (Allahın) deməkdir və muzafun ileyhdır, Allah’a aid olur. Yəni Onun (Allah-u Təala’nın) zahiri nemətləri mənasında başa düşülür. اَلْوَافِرَةُ sözünün əvvəlindəki elif-lam (اَلْ) hərfi tarifdir. وَافِرَةُ sözü çoxluq mənasındadır. Bol, çox anlamları vardır. اَلظَّاهِرَةُ sözünün əvvəlindəki elif-lam (اَلْ) hərfi tarifdir. ظَاهِرَةُ sözü; açıq, zahir və aydın olan deməkdir. تَرَادِفُ sözü; ard-arda gələn, təqib edən deməkdir. آلَائِهِ sözü muzafdır. آلاَئٌ sözü أَلَي (nemət) sözünün cəmidir və nemətlər (batini) mənasında işlədilir və muzafdır. Tərkibin sonundakı هاء zamiri Onun (Allahın) deməkdir və muzafun ileyhdır, Allah’a aid olur. مُتَوَافِرَةُ sözü وَافِرَةٌ sözündən türemişdir. Mənası çoxluq və tezlik anlamındadır. اَلْمُتَطَافِرَةُ sözündəki elif-lam hərfi tarifdir. مُتَطَافِرَةُ isə çoxluğun çoxluğudur. Kesret, vefret və kamalat mənasındadır. ثُمَّ صَلَاةُ (sonra salat, yəni dəstək, təşviq, sevgi, salam və s.). عَلَى üzərinədir, نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ Onun (Allah-u Təala’nın) peyğəmbəri Hz. Muhəmməd Rəsulullaha aiddir. اَلْمَبعُوثْ sözünün əvvəlindəki elif-lam (اَلْ) hərfi tarifdir. مَبعُوثْ sözü بَعْثًا (göndərmək, yaymaq) sözünün ism-i mefulüdür və göndərilmiş deməkdir. Mazi feli بَعَثَ, muzari feli يَبْعَثُ və masdarı بَعْثًا-dır. مِنْ أَشْرَفِ cər və məcrurdur. مِنْ hərfi cərdir. Önündəki ismə -dən, -dan şəkilçisi verir. أَشْرَفَ sözü شَرِفَةٌ (şərəf) sözünün ism-i tafdilidir. مِنْ أَشْرَفِ sözündəki مِنْ edatı min-i teb’izdir. مِنْ أَشْرَفِ mənası “ən şərəflidən” deməkdir. جَرَاثِيمُ sözü جُرْثُومَةٌ (ced, əcdad) sözünün cəmidir və atalar, köklər, əsaslar mənasına gəlir. اَلْأَنَامُ sözündəki elif-lam hərfi tarifdir. أَنَامُ sözü insanların birgə yaşadığı yerin ümumi adıdır. İnsan və cin, yer üzündə olan məxluqat, xalq, enam, nas, yaradılmışlar, cəmiyyət, ictimaiyyət və s. mənaları verir. عَلَى hərfi cərdir və isti’la (üzərinə) mənasına gəlir. آلِهِ muzafdır. آلْ ailə deməkdir, sondakı هاء zamiri Ona (Muhəmməd Rəsulullaha) aid olur və muzafun ileyhdır. وَ hərfi atıfdır. أصْحَابِهِ muzafdır. أَصْحَابْ sözü صَحَبَةٌ (dost) sözünün cəmidir və dostlar, yoldaşlar, yarenlər mənasında başa düşülür. Sondakı هاء zamiri Ona (Muhəmməd Rəsulullaha) aid olur və muzafun ileyhdır. اَلْأَئِمَّةِ sözünün əvvəlindəki elif-lam (اَلْ) hərfi tarifdir. أَئِمَّةٌ sözü إِمَامٌ (öndə olan, rəhbər) sözünün cəmidir və imamlar deməkdir. اَلْأَعْلاَمُ sözündəki elif-lam hərfi tarifdir. أَعْلاَمٌ sözü عَلَمُ (bayraq, işarə) sözünün cəmidir və bayraqlar, dağlar, yol göstərici, mihenk daşları və yol tapmaq üçün istifadə olunan müəyyən əşyaların hamısı bu adla işlədilir. İşarələmə mənasındakı mazi feli عَلَمَ, muzari feli يَعْلُمُ və masdarı عَلْمًا-dır. أَزِمَّةٌ sözü زِمَامٌ (ip, dizgin, yular, qayış, bağ, burunduruk) sözünün cəmidir və ipler deməkdir. اِسْلَامٌ sözü سَلَامَةٌ (səlamətlik) sözünün إفْعَالْ babından masdarıdır və səlamət tapmaq deməkdir. Metnin Ümumi Mənası: Şübhəsiz ki, kəlam bağçalarındakı tumurcuqlardan çıxan suya ən çox doyub açılan çiçəklər və qələmlərin ucları ilə yazılan yazılar və barmaqların ucları ilə toxunan çox gözəl naxışlı parçaların misalı Allah-u Təala’ya həmd etməkdir. Yəni Ona olan həmd; ən gözəl söz, ən gözəl ibadət, ən gözəl işdir. Allah-u Təala’nın bizə nemətlərini zahiri və batini olaraq bol və ard-arda verməsi və Onun tez və çox ard-arda gələn əlaisi (nemətləri), Onun subhan olması ilədir. Sonra salat; insanların ən şərəfli cəddindən göndərilmiş olan Allah-u Təala’nın peyğəmbəri Hz. Muhəmməd Rəsulullaha və islamın ipi, yol göstərici imamlar olan ailəsinə və əshabına olsun. Bənzətmələr və söz sənətləri: Çiçəklərdən məqsəd sözlərdir. Suya ən çox doymuşdan məqsəd sözün gözəl olanıdır. Tumurcuqlardan məqsəd ağızlardır. Qələmlərdən məqsəd barmaqlardır. Dişlərdən məqsəd qələm uclarıdır.