Nureddin Abdurrahman əl-Cami'nin Şəxsi Sireti

Nureddin Abdurrahman Əl-Cami

23 Şaban 817-də (7 noyabr 1414) Xorasanın Cami şəhərinin Harcird qəsəbəsində anadan olub. Daha çox Molla Cami adı ilə tanınır. Birinci divanının müqəddiməsində (s. 290) Cami şəhərinə nisbətlə və Əhməd-i Nameki-yi Cami’nin (ö. 536/1141) xatirəsinə hörmətinin ifadəsi olaraq Cami təxəllüsünü aldığını bildirir.

İsfahandan Xorasana köçən babası Şəmsəddin Məhəmməd burada İmam Məhəmməd b. Həsən eş-Şeybani (ö. 189/805) nəslindən olan birinin qızı ilə evlənmiş, bu evlilikdən atası Nizamedin Əhməd dünyaya gəlmişdir. Cami ilk təhsilini atasının yanında başlamışdır. Atası Herata gedib Nizamiye Mədrəsəsində müdərris olunca (823/1420) təhsilini orada davam etdirmişdir. Dövrünün məşhur alimlərindən Mevlana Cüneyd-i Usuli'dən ərəb dili və ədəbiyyatının əsas əsərlərini oxumuşdur. Ardınca Seyyid Şərif əl-Cürcani'nin tələbəsi Əli əs-Səmərqəndi və Təftazani'nin tələbəsi Şəhəbbəddin Məhəmməd əl-Cacermi kimi tanınmış alimlərin dərslərinə qatılmışdır. Daha sonra Uluğ Bey dövründə böyük bir elm mərkəzinə çevrilən Səmərqəndə gedərək orada doqquz il qalmışdır. Uluğ Bey Mədrəsəsində Bursalı Kadızade-i Rumi'dən (ö. 841/1437) riyaziyyat dərsləri almışdır. Bu arada Mevlana Fəthullah-ı Təbrizi'nin dərslərindən də faydalanmışdır. Kəskin zəka, bacarığı, elmi məsələləri izah etmə gücü və fikrini çox aydın şəkildə ortaya qoyma qabiliyyəti sayəsində hamının heyranlığını qazanmışdır. Kaşifi Reşehat əsərində Cami'nin təhsili ilə bağlı heyrətamiz xatirələr nəql edir. Məşhur astronom və riyaziyyat alimi Əli Kuşçu Herata gəldikdə Cami'ye astronomiya ilə bağlı çətin suallar vermiş, cavabını dərhal alanda heyranlığını gizlədə bilməmiş, onunla riyazi məsələlər üzərində iş aparmış və onu yüksək qiymətləndirmişdir.

Gənc yaşda dövrünün bütün elmlərinə bələd olmasına baxmayaraq bu elmlər Cami'ni qane etməmişdir. Səmərqənddən qayıtdıqdan sonra Nəqşibəndi şeyxlərindən Sədəddin-i Kaşqari'ye intisab etmişdir. Onun vəfatından sonra (860/1456) xələfi Xoca Ubeydullah Ahrar'a bağlanmışdır. Ubeydullah ilə bir neçə dəfə görüşmüşdür. Həmçinin məktublaşaraq onunla daim əlaqədə olmuşdur. Nəsr və nizam əsərlərinin müxtəlif yerlərində onu hər fürsətdə tərif edən Cami onun ölümündə də (895/1490) uzun bir mərsiyə yazmışdır. Ubeydullah Ahrar'ın Cami üzərində təsirinin digər Nəqşi şeyxlərindən daha çox olduğuna şübhə yoxdur.

Cami 877-də (1472) həccə getmək üçün Heratdan ayrılmışdır. Bu səfər zamanı Bağdadda olarkən bəzi şiilər Silsiletüz-Zeheb məsnəvisinin Əhli-beyt sevgisi ilə bağlı hissəsini təhrif edərək Cami'nin əleyhinə istifadə etmək istəsələr də, Cami Əhli-beyti sevməyin Qurani-Kərimin əmri olduğunu bildirmiş və Silsiletüz-Zeheb'in (bax: Heft Evreng, s. 141-153) Əhli-beytlə bağlı hissələrini oxuyaraq müxaliflərini susdurmuş, orada olan alimlərin rəğbətini qazanmışdır. Həccdən qayıtdıqdan sonra Təbrizə getmişdir. Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin Təbrizdə qalmasını istəməsinə baxmayaraq oradan ayrılmışdır. 18 Şaban 878 (8 yanvar 1474) tarixində Herata qayıtmışdır. Burada Sultan Hüseyn Bayqara'nın onun üçün tikdirdiyi mədrəsədə ərəb dili və ədəbiyyatı, hədis və təfsir dərsləri vermişdir. 18 Məhərrəm 898 (9 noyabr 1492) cümə günü Heratda vəfat etmişdir. Cənazəsi, başda Hüseyn Bayqara və Əli Şir Nəvai olmaqla dövrün bütün qabaqcıl şəxslərinin iştirakı ilə dəfn olunmuş, şeyxi Sədəddin-i Kaşqari'nin qəbrinin yanında torpağa tapşırılmışdır.

Əli Şir Nəvai, Cami'nin vəfatından sonra tərkibibənd üslubunda uzun bir mərsiyə yazmış (Divan-ı Fani, s. 205-208), həmçinin onun həyatına dair Hamsetül-mütehayyirin adlı bir əsər qələmə almışdır. Müridlərindən Süheylı də uzun bir mərsiyə yazaraq onun itkisinə görə kədərini ifadə etmişdir (Divan-ı Süheylı, s. 359-362).

Cami'nin ilk evliliyi haqqında məlumat yoxdur. Bir manzuməsindən (Divan-ı Kamil-i Cami, s. 789) onun ailə üzvlərinin hamısını itirdiyi, bu hadisədən sonra bir müddət tək yaşadığı anlaşılır. Daha sonra mürşidi Sədəddin-i Kaşqari'nin böyük oğlu Xoca Kelanın iki qızından biri ilə özü, digəri ilə isə Reşehat'ın müəllifi Fəxrəddin Safi evlənmişdir. Mənbələrdə Mevlana Məhəmməd adlı şair, alim və fəzilətli bir qardaşının olduğu, tarix və musiqi sahəsində ustad olduğu qeyd edilir, Cami də onun gənc yaşda ölümü üzərinə yazdığı mərsiyədə (Divan-ı Kamil-i Cami, s. 117) bu məlumatı təsdiqləyir.

Təhsil həyatı Mirzə Şahruh'un hakimiyyəti dövründə (1404-1446) keçən Cami'nin Teymurilər sarayı ilə əlaqə qurması Mirzə Əbül-Qasım Babur dövrünə (1448-1457) təsadüf edir. Babur'a muamma ilə bağlı bir əsərini ithaf edən Cami, daha sonra Sultan Əbu Səid dövründə (1451-1468) ilk divanını tərtib edib bəzi təsəvvüfi risalələr yazmışdır. Onun sənət həyatının, elmi və mənəvi nüfuzunun zirvədə olduğu illər Hüseyn Bayqara dövrüdür (1470-1505). Bütün sultanların və saray əyanlarının ona sonsuz hörməti olmasına baxmayaraq heç vaxt hökmdarlara xoş görünməyə çalışmamışdır. Cami, elm və sənət himayəçisi Hüseyn Bayqara kimi hökmdarları tərifləməklə yanaşı heç vaxt ifrata varmamış, tərif etdiyi şəxsləri xeyirə təşviq edən və tərbiyəvi üslubda yazmışdır. Sultan Hüseyn Bayqara da öz dövrünün alim və şairlərini təsvir etdiyi risaləsində Cami'dən böyük təriflə bəhs edir.

Cami yalnız Mavərünnəhr və Xorasan'da tanınmaqla kifayətlənməmiş, Hindistandan Balkanlara qədər geniş bir ərazidə sultanların, alimlərin və şairlərin hörmətini qazanmışdır. Fateh Sultan Mehmed, Cami'ni həccdən qayıdarkən İstanbula dəvət etmək üçün Xoca Atəullah Kirmani'ni 5000 qızıl hədiyyə ilə Halepə göndərmişdir, lakin Kirmani çatmadan az əvvəl Cami oradan ayrıldığı üçün bu dəvət baş tutmamışdır. Fateh ikinci dəfə yenə dəyərli hədiyyələrlə Cami'ye bir elçi göndərib ondan kəlamçılar, fəlsəfəçilər və sufilərin fikirlərini müqayisə edən bir əsər yazmasını istəmiş, bunun nəticəsində Cami ed-Dürretül-faxire adlı əsərini qələmə almış, lakin əsər ona təqdim olunmaq üçün göndərildikdə Fateh vəfat etmişdir. Cami'nin divanında Fateh Sultan Mehmed'in fəthlərini təsvir edən məsnəvi üslubunda bir şeiri yer alır (s. 777-778).

Fatehin oğlu II. Bayezid ilə Cami arasında qarşılıqlı yazılmış məktublar (Feridun bəy, Münşeat, I, 361, 365), sultanın ona qarşı bəslədiyi hörmət və sevgini açıq şəkildə göstərir. Cami II. Bayezid'in bir məktubuna bir qəsidə ilə (Divan-ı Kamil-i Cami, s. 36-38) cavab vermiş, başqa bir qəsidəsində də (a.g.e., s. 31-33) onu tərif etmişdir. Silsiletüz-Zeheb'in üçüncü hissəsini yenə II. Bayezid adına yazmışdır. Əsərlərindən onun Qaraqoyunlu Cahan Şah ilə Ağqoyunlu Uzun Həsən və Yaqub bəy kimi hökmdarlarla da dost münasibətləri olduğu anlaşılır.

Câmî, Baykara dövrünün əmirlərindən olan Əli Şir Nəvai və Süheylî kimi şairlərlə də yaxın dostluq əlaqələri qurmuşdu. Nəvai və Süheylî onun müridləri arasında idilər. Câmî Nəvaiyə olan sevgisini və hörmətini hər fürsətdə ifadə etmiş, "Xirednamə-i İskenderi" adlı məsnəvisinin xatimesində ("Heft Evreng", s. 1012-1013) onu tərif etmiş, Nəvai də öz məsnəvilərində Câmîni hörmətlə yad etmişdir. Müridlərinin ən məşhuru olan Əbdülqafur-i Lari, mürşidinin "Nəfəhat"ına yazdığı haşiyəyə "Təkmilə-i Nəfəhatül-üns" adını vermişdir. Bu əsər Câmînin həyatı və şəxsiyyəti haqqında mühüm bir mənbədir. Câmî, gənclik illərindən ömrünün sonuna qədər daim öyrənmək və öyrətməkdən zövq almış, bu nəcib məşğuliyyətdən bir an belə geri qalmamışdır. Onun, ölümündən bir neçə ay əvvəl oğluna hazırladığı "əl-Fəvaidüz-Ziyaiyyə" adlı ərəb dili qrammatika kitabı bunun bir sübutudur. Bir rübaisində ("Divan-ı Kamil-i Câmî", s. 815) dünyada kitabdan daha gözəl dost və dərd ortağı olmadığını ifadə edir. Divanında (s. 61, 72, 789, 797, 800) və məsnəvilərində ("Heft Evreng", s. 62-65, 300-301, 437-438, 465-467, 747-748) nəsrin şeirdən üstün olduğunu, yaxşı və pis şeirin xüsusiyyətlərini, şeirin necə olmalı olduğunu izah etmiş, müasir anlayışa uyğun "şeirin tənqidi" metodunu istifadə edərək düzgün qiymətləndirmələr vermişdir. Bir məsnəvisində maraqlandığı şeir növlərindən bəhs edərək sonunda məsnəvi növündə qərar verdiyini bildirir və məsnəvi növündəki ustadlarının adlarını hörmətlə yad edir. Câmî, nəsrin və şeirin şəriətə uyğunluq dərəcəsinə görə həqiqətlərin ortaya çıxmasında çox təsirli vasitələr olduğunu, əks halda isə bütün pisliklərin mənbəyi olacaqlarını bildirir. Onun fikrincə, şeir insanlara doğru yolu göstərmək üçün istifadə edilməli, şəxsi maraqlara alət edilməməlidir ("Heft Evreng", s. 64). Fars şeirinin ən böyük ustadlarının sonuncusu sayılan Câmî, üstün şairlik qabiliyyəti ilə yanaşı dini, ədəbi və elmi bilikləri və təsəvvüfdəki dərin biliyindən bütün şeirlərində, məsnəvilərində və xüsusilə təsəvvüfi məsnəvilərində geniş şəkildə istifadə etmiş, seçdiyi mövzuları çox rahat və sadə bir dildə izah etmək bacarığını göstərmişdir. Onun "Hind üslubu" (sebk-i Hindî) adlanan şeir axımının ilk öncülərindən biri olduğu iddia edilir ("Divan-ı Kamil-i Câmî", müqəddimə, s. 250-251). Câmînin əsas ədəbi əsərləri farscadır. Bundan əlavə, ərəb dilində də əsərlər yazmış, bu dilə olan hakimiyyətini ərəb şairlərindən Ferezdakın bir qəsidəsini nizamlı şəkildə farscaya tərcümə etməklə də göstərmişdir ("Heft Evreng", s. 141-145). Türk mühitinə mənsub olduğu üçün türklərlə çox sıx əlaqələri olan Câmînin əsərləri hələ sağlığında bütün Türk dünyasına yayılmış, o dövrün alim və şairlərinin marağına səbəb olmuşdur. Əhəmiyyətli əsərlərinin türkcəyə tərcümə olunması onun Türk ədəbiyyatı üzərindəki təsirini göstərir. Təhsilini Səmərqənd və Herat kimi elm mərkəzlərində Əşəri məzhəbi kəlamçıları və Şafii fiqh prinsiplərinə görə tamamlayan Câmî, "İtiqadnamə" (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3652, vr. 69-73) adlı məsnəvisində İslam əsaslarını Əhli sünnə inancına görə izah edərək özünün də bu görüşdə olduğunu göstərmişdir. Səmimi bir sufi olan və bunu yaşadığı nümunəvi həyatı ilə göstərən Câmî, şeyxi Səddəddin-i Kaşğaridən irşad icazəsi aldığı halda bir təkkədə şeyxlik etmək əvəzinə mədrəsədə dərs verib tələbə yetişdirməyi üstün tutmuşdur. "Ondan ancaq işə yarar iki söz eşitdim" deyərək yüngül saydığı ustadlarından Cacermi onun təsəvvüfə intisab etməsini təəssüflə qarşılamışdır. Câmînin təriqət silsiləsi Səddəddin-i Kaşğari, Nizaməddin Hamuş, Alaəddin Attar vasitəsilə Nəqşibəndiyyə təriqətinin qurucusu Bahəddin Nəqşibəndə çatır. Şeyxi Kaşğarinin yanında Məhəmməd Parsə, Ubeydullah Ahrar, Mövlana Fəxrəddin Luristani, Bahəddin Ömər Bağıstani kimi dövrünün önəmli Nəqşi şeyxləri ilə yaxın əlaqələr qurmuş, bunlardan Məhəmməd Parsə və Ubeydullah Ahrara xüsusi maraq göstərmişdir. Câmînin Nəqşibəndi təriqətinə mənsub olması digər təriqət üzvlərindən faydalanmasına mane olmamış, vahdət-i vücudçu sufilərə adətən heyran olaraq onların əsərlərini şərh və xülasə etmişdir. Muhyiddin İbnül-Arabi və İbnül-Fariz tərəfindən işlənən və vahdət-i vücudu əsas alan təsəvvüf anlayışı XV əsrdə Şərq İslam dünyasında xeyli yayılmış və Teymurilər tərəfindən də himayə olunan Nəqşibəndiyyə təriqətinin təsəvvüf anlayışı ilə Câmî vasitəsilə birləşdirilmişdir. İbnül-Arabinin "Fususül-hikəm"ini şərh edən, daha sonra "Nəqşül-Fusus" adı ilə xülasə edən, İbnül-Farizin qəsidəsinə şərh yazan, Mövlana'nın "Məsnəvi"sindəki ilk iki beyti izah etmək üçün risalə yazan, Fəxrəddin-i İraqinin "Ləmaət"ını "Eşiətül-Ləmaət" adı ilə şərh edən Câmî, digər tərəfdən "Süxanan-ı Xacə Məhəmməd Parsə" kimi Nəqşi şeyxləri ilə bağlı bir əsər yazmaqla Şərq və Qərb təsəvvüflarının sintezini etmişdir. Câmî kimi cəsarətli, təşəbbüskar, coşqun və atılqan ruhlu şəxslər sayəsində Nəqşibəndiyyə təsəvvüf tarixinin ən dəyərli məhsullarını verməyə uyğun bir mühit yaranmışdır. Bu təriqətdən bəhs edildikdə dərhal İmamı Rabbani yada düşsə də, onun qədər, bəlkə də ondan daha əhəmiyyətli bir şəxsiyyət olan Câmînin unudulması, üzərində dayanılması lazım olan mühüm bir məsələdir. Çünki bu gün Câmî, əvvəllər mədrəsələrdə tədris olunan bir qrammatika kitabı ("Molla Câmî") sayəsində tanınır. Câmî təsəvvüf və irfanın çətin məsələlərini bir alimə layiq şəkildə sadə izahla açıqlamış, bu sahəni ən yüksək səviyyədə təmsil etmişdir. Xacə Ubeydullah Ahrarı izah etdiyi bölmənin sonunda, "Xacəgan təriqətinə mənsub böyük şəxsiyyətlərin, xüsusilə Bahəddin Nəqşibənd və dostlarının söz və davranışları ilə təriqətdəki metodları incələndikdə bunların Əhli sünnə məzhəbi əqidəsinə tam bağlı olduqları, şəriət və sünnəyə uyğun bir yol tutduqları açıq şəkildə anlaşılır" ("Nəfəhat", s. 413) deyərək bu mövzuda öz fikrini ortaya qoymuşdur. Təsəvvüfün filosof və kəlamçıların peşələrindən daha üstün olduğunu söyləyən ("Heft Evreng", s. 470-471) Câmîyə görə insanı əbədi səadətə çatdıracaq şey yalnız həqiqi eşqdir. Varlıq aləmindəki bütün yaranış və təzahürlərdə cilvələnən "eşq sultanıdır". Sevən də, sevilən də hər mərtəbədə Haqqın özüdür. Mütləq eşq bütün məzhərlərdə parlayır, hər idrak və şüurda görünür və kainatdakı hər bir varlıqda Allahın birliyinin dəlilləri müşahidə olunur. Câmî, saf zehinləri bulandırmaq istəyən sufi görkəmli cahillərdən od kimi qaçmaq lazım olduğuna diqqət çəkir ("Heft Evreng", s. 22, 29, 126-127, 129) və onların tələsinə düşməmək üçün həqiqi təsəvvüfün və həqiqi sufinin xüsusiyyətlərini izah edir ("a.g.e.", s. 478-479).