Mümtəni və caiz idqam

مُمْتَنِعٌ فِي نَحْوِ؛ مَدَدْتُ وَ مَدَدْنَا وَ مَدَدْتَ İLƏ مَدَدْتُنَّ وَ مَدَدْنَ وَ يَمْدُدْنَ وَ تَمْدُدْنَ وَ أُمْدُدْنَ وَ لاَ تَمْدُدْنَ. وَ جَائِزٌ؛ ƏGƏR جَازِمُ فİİLƏ daxil olsa, فِعْلِ الْوَاحِدِ üzərinə gəlsə, əgər عَيْنِ hərfi məksur olsa (məsələn, يَفِرُّ kimi) və ya məftuh olsa (məsələn, يَعَضُّ kimi), belə deyirik: لَمْ يَفِرَّ {يَفِرِّ} və لَمْ يَعَضَّ {يَعَضِّ} ilə, لام hərfi fətah və kəsrə ilə. Və لَمْ يَفْرِرْ və لَمْ يَعْضَضْ idqamı açaraq. Eyni hökm لَمْ يَقْشَعِرَّ {يَقْشَعِرِّ}, لَمْ يَحْمَرَّ {يَحْمَرِّ} və لَمْ يَحْمَارَّ {يَحْمَارِّ} üçün də keçərlidir. Əgər عَيْنُ hərfi məzmum olsa, idqam və idqamın açılması ilə üç hərəkə də caizdir, belə deyirik: لَمْ يَمُدُّ, يَمُدَّ, يَمُدِّ (dal hərfinin hərəkələri ilə) və لَمْ يَمْدُدْ. Eyni hökm əmr üçün də keçərlidir: فِرَّ {فِرِّ} və عَضَّ {عَضِّ} (lam hərfi kəsrə və fətah ilə), أَفْرِرْ və اعْضَضْ və مُدَّ, مُدِّ, مُدُّ (dal hərfinin hərəkələri ilə) və امْدُدْ. Fəal ismi üçün belə deyirsən: مَادٌّ, مَادَّانِ, مَادُّونَ, مُدَّادٌ, مُدَّدٌ, مَدَدَةٌ, مَادَّةٌ, مَادَّتَانِ, مَادَّاتٌ və مَوَادٌّ. Məful ismi isə: مَمْدُودٌ (məsələn, مَنْصُورٌ kimi).

مُمْتَنِعٌ – mümteni olan, yəni edilməsi mümkün olmayan idqama gəldikdə, فِي نَحْوِ misalları belədir: مَدَدْتُ və مَدَدْنَا və مَدَدْتَ sigalarından مَدَدْتُنَّ sigasına qədər, və مَدَدْنَ və يَمْدُدْنَ və تَمْدُدْنَ və أُمْدُدْنَ və لاَ تَمْدُدْنَ kimi. وَ جَائِزٌ – caiz olan idqama gəldikdə, ƏGƏR جَازِمُ daxil olsa, müfred fiil üzərinə, əgər عَيْنُ hərfi kəsrəli olsa (məsələn, يَفِرّ kimi), və ya fətah olsa (məsələn, يَعَضُّ kimi), belə deyirsən: لَمْ يَفِرَّ və ya kəsrəlisi olan يَفِرِّ fiilini, və لَمْ يَعَضَّ və ya kəsrəlisi olan يَعَضِّ fiilini, bu iki fiilin lam hərfi fətah və kəsrə qəbul edir. Və لَمْ يَفْرِرْ və لَمْ يَعْضَضْ idqamı açaraq deyirsən. Eyni şəkildə, لَمْ يَقْشَعِرَّ fiili də idqamı açıb يَقْشَعِرِّ kimi deyilə bilər, və لَمْ يَحْمَرَّ fiili də يَحْمَرِّ kimi deyilə bilər, və لَمْ يَحْمَارَّ fiili də يَحْمَارِّ kimi deyilə bilər. Əgər عَيْنُ hərfi dammalı olsa, o zaman üç hərəkə də idqam və idqamın açılması ilə caizdir, belə deyirsən: لَمْ يَمُدُّ və يَمُدَّ və يَمُدِّ, dal hərfinin hərəkələri ilə... Hərəkəti ilə, وَ لَمْ يَمْدُدْ deyirsən, وَ هَكَذَا حُكْمُ الْأَمْرِ Fəaliyyət əmrində də eyni şəkildə belə deyirsən, فِرَّ və ya فِرِّ və عَضَّ və ya عَضِّ ki, بِكَسْرِ اللَّامِ وَ فَتْحِهَا ləm-ul-fiil kasra və ya fətah ilə olur, idqamsızda isə وَ أَفْرِرْ deyirsən, وَ اعْضَضْ deyirsən, وَ və مُدَّ və ya مُدِّ və ya مُدُّ deyirsən, بِحَرَكَاتِ الدَّالِ dal hərfinin hərəkəti ilə, açıq şəkildə də وَ امْدُدْ deyirsən. وَ تَقُولُ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ İsm-i fail üçün də, مَادٌّ və مَادَّانِ və مَادُّونَ və مُدَّادٌ və مُدَّدٌ və مَدَدَةٌ deyirsən, müənnəs formaları isə مَادَّةٌ və مَادَّتَانِ və مَادَّاتٌ və مَوَادٌّ deyirsən, وَ الْمَفْعُولُ مِنْهُ Bu fiildən düzələn ism-i meful isə مَمْدُودٌ olur ki, كَ kimidir, مَنْصُورٌ kimidir. Metnin Ümumi Mənası: Mümteni idqam مَدَدْتُ və مَدَدْنَا və مَدَدْتَ ifadəsindən مَدَدْتُنَّ ifadəsinə qədər olan şəkillərdə və مَدَدْنَ və يَمْدُدْنَ və تَمْدُدْنَ və أُمْدُدْنَ və لاَ تَمْدُدْنَ ifadələrindəki kimidir. Caiz olan idqam isə; Əgər müfrəd bir şəkilə cəzm edən bir edat daxil olursa və ayn-ul-fiil kasra ilə olursa, məsələn يَفِرُّ və يَعَضُّ kimi, bu halda bu fiillərin son hərəkəsi cəzm halında fətah və kasra ilə birlikdə لَمْ يَفِرَّ və ya لَمْ يَفِرِّ və لَمْ يَعَضَّ və ya لَمْ يَعَضِّ kimi tələffüz olunur. Əgər idqamsız açıq yazıldıqda isə لَمْ يَفْرِرْ və لَمْ يَعْضَضْ şəklində olur. Eyni şəkildə məzid fiillərdə də bu keçərlidir, məsələn لَمْ يَقْشَعِرَّ və ya لَمْ يَقْشَعِرِّ və لَمْ يَحْمَرَّ və ya لَمْ يَحْمَرِّ və وَ لَمْ يَحْمَارَّ və ya وَ لَمْ يَحْمَارِّ kimi fiillər tələffüz olunur. Əgər fiilin ayn-ul-fiili dammə ilədirsə, bu halda üç hərəkəni də (fətah, kasra, dammə) alması idqam və idqamın açıldığı zaman caizdir, لَمْ يَمُدُّ və ya لَمْ يَمُدَّ və ya لَمْ يَمُدِّ kimi üç tələffüzə sahibdir, açıq şəkildə isə لَمْ يَمْدُدْ kimi səhih fiil kimi tələffüz olunur. Eyni şəkildə əmr fiillərində də bu qayda keçərlidir, ayn-ul-fiili fətah və ya kasra ilə gələn fiillərdə əmr فِرَّ və ya فِرِّ və عَضَّ və ya عَضِّ olaraq ləm-ul-fiilin fətahı və kasrası ilə qarışıqdır. Açıq yazıldıqda isə səhih fiil kimi أَفْرِرْ və اعْضَضْ şəklindədir. Ayn-ul-fiili dammə ilə olan əmr fiilində isə مُدَّ və مُدِّ və مُدُّ ifadələrinin üçü də caizdir, açıq halda isə أُمْدُدْ olur. Bu fiilin ism-i faili üçün müzekkərlərdə مَادٌّ və مَادَّانِ və مَادُّونَ və مُدَّادٌ və مُدَّدٌ və مَدَدَةٌ deyirsən, müənnəs formaları isə مَادَّةٌ və مَادَّتَانِ və مَادَّاتٌ və مَوَادٌّ kimi tələffüz edirsən. İsm-i mefulunu isə səhih fiildəki مَنْصُورٌ ifadəsi kimi مَمْدُودٌ kimi tələffüz edirsən.