Cümlələrin İrabı

Cümlənin irabını etməzdən əvvəl, irabdan məhalli olan cümlə və olmayan cümlə olaraq iki yerə ayırmağımız lazımdır.

İrabdan Məhalli Olan Cümlələr

1. Xəbər cümləsi məhəllən mərfudur;

اَلْعَامِلُ يَعْمَلُ فِي الْمَصْنَعِ

İşçi fabrikdə işləyir

Qırmızı rəngdə olan hissə xəbər cümləsidir.

2. Naib-i fail olan cümlə məhəllən mərfudur;

يُقَالُ: أَبُوكَ بَخِيلٌ

Atanın xəsis olduğu deyilir

Qırmızı rəngdə olan hissə naib-i fail cümləsidir

3. Məful cümləsi məhəllən mənsubdur;

قَالَ زَيْدٌ: أَنَا مُهَنْدِسٌ

Zeyd "mən mühəndisəm" dedi

Qırmızı rəngdə olan hissə məful cümləsidir

4. Hal olan cümlə məhəllən mənsubdur;

جَاءَ زَيْدٌ يَبْكِي

Zeyd ağlayaraq gəldi

Qırmızı rəngdə olan hissə hal cümləsidir

5. Sifət olan cümlə;

رَأَيْتُ زَيْدًا يَعْمَلُ فِي الشَّرِكَةِ

Şirkətdə işləyən Zeydi gördüm

Qırmızı rəngdə olan hissə sifət cümləsidir, sifət mevsufuna, yəni cümlədəki Zeyd sözünə tabedir, buna görə də qırmızı rəngdə olan hissə məhəllən mənsubdur

6. Muzafun ileyh olan cümlə;

سَأَذْهَبُ الرِّيفِي حِينَ الْعُطْلَةِ

Tətil vaxtı kəndimə gedəcəyəm

Qırmızı rəngdə olan hissə muzafun ileyh cümləsidir və məhəllən məcrurdur.

7. Matuf olan cümlə;

رَاَيْتُ زَيْدًا وَ عَمْرًا

Zeyd və Amrı gördüm

Qırmızı rəngdə olan hissə matuf olan sözdür və matufun aleyhi olan Zeyd sözünə tabedir. Zeyd sözü mənsub olduğuna görə matuf olan söz də məhəllən mənsub vəziyyətindədir

8. Fa və İzalı cavab cümləsi;

مَنْ يُضْلِلِ اللهُ فَلاَ هَادِىَ لَهُ

Allah kimi azdırsa artıq onu doğru yola yönəldən olmaz

Qırmızı rəngdə olan hissə fa-i cavabiyyə və cavab hissəsidir, məhəllən məczumdur, çünki cümlənin əvvəlində iki müzari fiili cəzm edən "men" ədatı var.

إِنْ تُصِبْهُمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ

Onlara bir çətinlik dəyərsə dərhal ümidsizliyə düşərlər

İrabdan Məhalli Olmayan Cümlələr

1. İbtidaiyyə (başlanğıc) cümləsi;

زَيْدٌ عَالِمٌ كُلِّ شَيْئٍ

Zeyd hər şeyi bilir

Cümlə tamamilə başlanğıc cümləsidir. İrabdan məhalli yoxdur.

2. Sıla cümləsi;

جَاءَ ألَّذِي تَكَلَّمْتُهُ

Danışdığım adam gəldi

3. Təfsir cümləsi;

أَكَلَ زَيْدٌ أَيْ لَحْمًا

Zeyd ət yedi

4. Fa və İzâ olmayan cümlələr;

مَنْ يَجْتَهِدْ يَنْجَحْ

Kim çalışsa uğur qazanır

5. Muteriza (dırnaq arası) cümləsi;

إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ

Həqiqətən bilsəniz, bu böyük bir anddır

Bu cümlədə qırmızı rənglə vurğulanan hissə sifət ilə mevsuf arasına daxil olmuş bir mötərizədir, dırnaq içi cümlədir.

6. Kasemin (andın) cavabı olan cümlə;

يس، وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ، إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ

Yâ-sin, Hikmətli kitaba and olsun, şübhəsiz ki, sən elçilərdənsən Yasin 1-2-3

Ayədə "vel qurani" hissəsindəki vav hərfi kasem (and) hərfidir. Qurana edilən andın səbəbi isə "inneke le min el-mürselin" ifadəsidir, yəni andın cavabıdır. Buna görə də, andın cavabı olan cümlənin irabdan məhalli yoxdur. Hissələri ayrıca incələyirik.