Feillərin irabını mazi, muzari və əmr feilləri olaraq 3 hissədə araşdıracağıq. Mazi feillərdəki irabı, bildiyimiz klassik mazi feilinin zamirlərlə çəkimindəki hallardan yola çıxaraq görəcəyik;
| Cəmi |
Təsniyə |
Müfrəd |
Mazi Məlum |
| فَعَلُوا |
فَعَلَا |
فَعَلَ |
Müzekker Qayıb |
| فَعَلْنَ |
فَعَلَتَا |
فَعَلَتْ |
Müənnəs Qayıbə |
| فَعَلْتُمْ |
فَعَلْتُمَا |
فَعَلْتَ |
Müzekker Xitab |
| فَعَلْتُنَّ |
فَعَلْتُمَا |
فَعَلْتِ |
Müənnəs Xitaba |
|
|
Nəfs-i Mütəkəllim |
Mazi məlum cədvəlində mazi feilinin son hərfi olan lam əl-feildəki dəyişikliyə baxaq. Müfrəd müzekker qayıb, təsniyə müzekker qayıb, müfrəd müənnəs qayıbə və təsniyə müənnəs qayıbə siğələrinin fətha üzərə məbni olduqlarını görürük.
| Fətha üzərə məbni olanlar |
| Müfrəd müzekker qayıb |
فَعَلَ |
| Təsniyə müzekker qayıb |
فَعَلَا |
| Müfrəd müənnəs qayıbə |
فَعَلَتْ |
| Təsniyə müənnəs qayıbə |
فَعَلَتَا |
Bir siğanın, yəni cəmi müzekker qayıb olan siğanın dammə üzərə məbni olduğunu görürük;
| Dammə üzərə məbni olanlar |
| Müfrəd müzekker qayıb |
فَعَلَ |
Bu 5 siğadan başqa olan 9 siğanın hamısı sükun üzərə məbnidir;
| Sükun üzərə məbni olanlar |
| Cəmi müənnəs qayıbə |
فَعَلْنَ |
| Müfrəd müzekker xitab |
فَعَلْتَ |
| Təsniyə müzekker xitab |
فَعَلْتُمَا |
| Cəmi müzekker xitab |
فَعَلْتُمْ |
| Müfrəd müənnəs xitaba |
فَعَلْتِ |
| Təsniyə müənnəs xitaba |
فَعَلْتُمَا |
| Cəmi müənnəs xitaba |
فَعَلْتُنَّ |
| Nəfs-i mütəkəllim vəhdə |
فَعَلْتُ |
| Nəfs-i mütəkəllim məəl ğayr |
فَعَلْنَا |
Muzari feillərdəki irabı, bildiyimiz klassik muzari feilinin zamirlərlə çəkimindəki hallardan yola çıxaraq görəcəyik;
| Cəmi |
Təsniyə |
Müfrəd |
Mazi Məlum |
| يَفْعُلُونَ |
يَفْعُلَانِ |
يَفْعُلُ |
Müzekker Qayıb |
| يَفْعُلْنَ |
تَفْعُلَانِ |
تَفْعُلُ |
Müənnəs Qayıbə |
| تَفْعُلُونَ |
تَفْعُلَانِ |
تَفْعُلُ |
Müzekker Xitab |
| تَفْعُلْنَ |
تَفْعُلَانِ |
تَفْعُلِينَ |
Müənnəs Xitaba |
|
|
Nəfs-i Mütəkəllim |
Muzari məlum cədvəlində muzari feilinin son hərfi olan lam əl-feildəki dəyişikliyə baxanda 5 müfrəd ismin hərəkə ilə irablandığını görürük;
| Hərəkə ilə olanlar |
| Müfrəd müzekker qayıb |
يَفْعُلُ |
| Müfrəd müənnəs qayıbə |
تَفْعُلُ |
| Müfrəd müzekker xitab |
تَفْعُلُ |
| Nəfs-i mütəkəllim vəhdə |
أَفْعُلُ |
| Nəfs-i mütəkəllim məəl ğayr |
نَفْعُلُ |
Cəmi olaraq 7 siğaya nunlu siğalar deyilsə də, təsniyə müzekker xitab, müfrəd müənnəs qayıbə və təsniyə müənnəs xitaba eyni olduqlarından bir sayılmış və müxtəlif olaraq 5 ədəd gələn siğalara əfal-i xəmse, yəni 5 feil deyilir. Əfal-i xəmse nasb və cəzm ədadlarını alarsa sonundakı nun hərfləri düşər.
| Əfal-i xəmse |
| Təsniyə müzekker qayıb |
يَفْعُلَانِ |
| Cəmi müzekker qayıb |
يَفْعُلُونَ |
| Təsniyə müzekker xitab |
تَفْعُلاَنِ |
| Cəmi müzekker xitab |
تَفْعُلُونَ |
| Müfrəd müənnəs qayıbə |
تَفْعُلِينَ |
Muzari feilinin iki siğası məbnidir;
| Məbnilər |
| Cəmi müənnəs qayıbə |
يَفْعُلْنَ |
| Cəmi müənnəs xitaba |
تَفْعُلْنَ |
Muzari feillərin irabdan payı olduğu üçün bu adların irablarına keçək;
-Hərəkə ilə olan (salim, məhmuz, mudaaf, misal, əcvəf) 5 siğa;
| Feillər |
rəf halı |
nəsb halı |
cəzm halı |
| Salim |
يَخْرُجُ |
لَنْ يَخْرُجَ |
لَمْ يَخْرُجْ |
| məhmuz |
يَقْرَأُ |
لَنْ يَقْرَأَ |
لَمْ يَقْرَأْ |
| mudaaf |
يَمُدُّ |
لَنْ يَمُدَّ |
لَمْ يَمُدَُِّ |
| misal |
يَجِدُ |
لَنْ يَجِدَ |
لَمْ يَجِدْ |
| əcvəf |
يَقُولُ |
لَنْ يَقُولَ |
لَمْ يَقُلْ |
| naqis |
يَرْمِي |
لَنْ يَرْمِيَ |
لَمْ يَرْمِ |
| ləfif |
يَطْوِي |
لَنْ يَطْوِيَ |
لَمْ يَطْوِ |
Cədvəldəki naqis və ləfif feillərin cəzm hallarinda sondakı ilət hərfləri düşmüşdür.
-Əfal-i Xəmse olan 5 siğa;
| rəf halı |
nəsb halı |
cəzm halı |
| يَكْتُبَانِ |
لَنْ يَكْتُبَا |
لَمْ يَكْتُبَا |
| يَكْتُبُونَ |
لَنْ يَكْتُبُوا |
لَمْ يَكْتُبُوا |
| تَكْتُبَانِ |
لَنْ تَكْتُبَا |
لَمْ تَكْتُبَا |
| تَكْتُبُونَ |
لَنْ تَكْتُبُوا |
لَمْ تَكْتُبُوا |
| تَكْتُبِينَ |
لَنْ تَكْتُبِي |
لَمْ تَكْتُبِي |
-Cəmi müənnəs olan 2 siğa məbnidir, əsla dəyişməz;
| rəf halı |
nəsb halı |
cəzm halı |
| يَكْتُبْنَ |
يَكْتُبْنَ |
يَكْتُبْنَ |
| تَكْتُبْنَ |
تَكْتُبْنَ |
تَكْتُبْنَ |
Muzari feilə cəmi müənnəs nunu (nun-u nisvə) birləşəndə muzari feil sükun üzərə məbni olur. Əgər muzari feilə tə'kid nunu qoşularsa, o halda fətha üzərə məbni olur.
| 1 dənəsi müfrəd |
4 dənəsi nunun hazfi |
1 dənəsi cəmi müənnəs |
| أُكْتُبُوا |
أُكْتُبَا |
أُكْتُبْ |
| أُكْتُبْنَ |
أُكْتُبَا |
أُكْتُبِي |
Naqis və ləfif feillərdə müfrəd əmr siğası son hərfin hazfi üzərə məbnidir. Salim, məhmuz, mudaaf, misal və əcvəf feillərdə isə müfrəd əmr siğası sükun üzərə məbnidir. 4 siğa dediklərimizdə isə nun hərfinin hazfi ilə məbnidirlər.
| Feillər |
müfrəd |
nun hazfi |
cəmi əmri |
| Salim |
أُخْرُجْ |
أُخْرُجَا |
أُخْرُجْنَ |
| məhmuz |
إِقْرَأْ |
إِقْرَآ |
إِقْرَأْنَ |
| mudaaf |
أُمْدُدْ |
أُمْدُدَا |
أُمْدُدْنَ |
| misal |
جِدْ |
جِدَا |
جِدْنَ |
| əcvəf |
قُلْ |
قُولاَ |
قُلْنَ |
| naqis |
إِرْمِ |
إِرْمِيَا |
إِرْمِينَ |
| ləfif |
إِطْوِ |
إِطْوِيَا |
إِطْوِينَ |