Şibh-i İzafət
Adından da göründüyü kimi izafətə bənzər bir halın tərifidir. Həqiqi izafət tərkibi olmasa da, özündən sonra gələn sözlərə xüsusilik, yəni xüsusiyyət və dəstək mənası verməsi şibh-i izafətin xüsusiyyətidir.
Şibh-i izafət üçün şibh-i cümləni qısa şəkildə xatırladaq;
Şibh-i cümlə; Cümləyə bənzər deməkdir. Hərf-i cərlə məcrurdan, zarfla yanındakı sözdən ibarət cümlə parçasına tam cümlə olmadıqları üçün şibh-i cümlə deyilir.
زَيْدٌ فِي الْمَسْجِدِ
Zeyd məscidin içindədir (məsciddədir)
اَلْغَيْبُ عِنَدَ اللهِ
Qeyb Allahın yanındadır
Yuxarıdakı cümlələrdə bir hərf-i cər ilə məcrur və məkan zərfi cümləyə bənzər söz birləşməsini əmələ gətirmişdir.
Şibh-i İzafətin baş verdiyi hallar:
1. Şibh-i cümlədəki sifətlər;
لَبِسَ الرَّجُلُ ثَوْبًا مِنْ حَزٍّ
Adam ipəkdən hazırlanmış bir paltar geyindi
Bu misalda nekira olan isimdən, yəni "sevbin" sözündən sonra gələn şibh-i cümlə "min hazzin" sifətdir. Müzafun ileyh olmadığı halda, qeyd olunan ismə mənaca güc verdiyi üçün əvvəlki isimlə arasındakı əlaqəyə şibh-i izafət deyilir.
عَذَابٌ فِي الْآخِرَةِ حَقٌّ
Axirətdəki əzab doğrudur (yəni baş verəcək)
Bu misalda nekira olan isimdən, yəni "əzabun" sözündən sonra gələn şibh-i cümlə "fi l-ahireti" sifətdir. Müzafun ileyh olmadığı halda, qeyd olunan ismə mənaca güc verdiyi üçün əvvəlki isimlə arasındakı əlaqəyə şibh-i izafət deyilir.
2. Şibh-i cümlədəki hal-lar;
لَبِسَ الرَّجُلُ الثَّوْبَ مِنْ حَزٍّ
Adam ipəkdən hazırlanmış paltarı geyindi
Bu misalda marifə olan isimdən, yəni "əs-sevbə" sözündən sonra gələn şibh-i cümlə "min hazzin" haldır. Müzafun ileyh olmadığı halda, qeyd olunan ismə mənaca güc verdiyi üçün əvvəlki isimlə arasındakı əlaqəyə şibh-i izafət deyilir.
اَلْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ حَقٌّ
Axirətdəki əzab doğrudur (yəni baş verəcək)
Bu misalda marifə olan isimdən, yəni "əl-əzabu" sözündən sonra gələn şibh-i cümlə "fi l-ahireti" haldır. Müzafun ileyh olmadığı halda, qeyd olunan ismə mənaca güc verdiyi üçün əvvəlki isimlə arasındakı əlaqəyə şibh-i izafət deyilir.
3. Şibh-i izafət təmyizlə olar;
اَلصَّلاَةُ فِي الْيَوْمِ أَرْبَعُونَ رَكْعَةً
Namaz gündə 40 rəkətdir
Yuxarıdakı misalda "erbaune" sözünü təmyiz edən "rek'aten" sözü müzafun ileyh olmadığı halda mənanı gücləndirir və əvvəlki isimlə aralarında şibh-i izafət yaranır.
4. Şibh-i izafət tə'kid ilə olar;
شَرِبْتُ الْمَاءَ كُلُّهُ
Suyun hamısını (onun tamamını) içdim
Yuxarıdakı misalda "kullu" sözü "əl-mae" sözünün təsirini göstərdiyi üçün şibh-i izafət baş vermişdir.
Şibh-i Fiil: Ərəbcədə şəkilçiyə girməyən, amma mef'ul ala bilən ism-i fail, ism-i mef'ul, mastar, ism-i təfdil və s. ümumi adıdır.
5. Şibh-i Fiilin faili ilə olar;
اَلصَّلاَةُ خَيْرٌ ثَوَابُهَا
Namazın savabı xeyirlidir
Yuxarıdakı cümlədə "xayrun" sözü şibh-i fiildir və faili isə "sevabuha" sözüdür. "Sevabuha" sözü "xayrun" sözünə aydınlıq gətirdiyi üçün şibh-i izafət baş verir.
6. Şibh-i Fiilin naib-i faili ilə olar;
هُوَ مَدَنِيٌّ غُلاَمُهُ
Onun uşağı mədəni (şəhərlidir)
Yuxarıdakı cümlədə "mədəniyyun" sözü şibh-i fiildir və naib-i faili isə "ğulamuhu" sözüdür. "Ğulamuhu" sözü "mədəniyyun" sözünə aydınlıq gətirdiyi üçün şibh-i izafət baş verir.
7. Şibh-i Fiilin mefulu ilə olar;
إِطَاعَةٌ بِاللهِ خَيْرٌ
Allaha itaət etmək xeyirlidir
Yuxarıdakı cümlədə "billahi" sözü "itaatun" sözünün mefulun bih qeyri-sərihidir. "Billahi" sözü "itaatun" sözünə mənaca töhfə verdiyi üçün aralarında şibh-i izafət baş verir.