İzafətin Xüsusiyyətləri

1. İstər ləfzi, istər mənəvi olsun, muzaf heç vaxt tənvin, təsniyə və cəminin nununu qəbul etmir və muzafun ileyh isə həmişə məcrur olur.

مُعَلِّمُ الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin bir müəllimi

مُعَلِّمَا الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin iki müəllimi

مُعَلِّمُو الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin müəllimləri

2. Mənəvi izafətdə muzafun ileyhdən əvvəl məna baxımından hərf-i cərr təxmini edilə bilər, mülkiyyət, yəni sahiblik üçün لِ "li" təxsis ləmi gələ bilər. Bu halda izafətə izafət-i mülkiyyə və ya ləm mənalı izafət deyilir;

كِتَابُ مُحَمَّدٍ

Məhəmmədin kitabı

-Yuxarıdakı cümlədə muzafun ileyhdən əvvəl aidiyyət ləmini əlavə etsək;

اَلْكِتَابُ لِمُحَمَّدٍ

كِتَابٌ لِمُحَمَّدٍ

Məhəmmədin kitabı & Kitab Məhəmmədə məxsusdur & Məhəmmədə aid bir kitab

*Mənəvi izafətdə təxsis üçün muzafun ileyhdən əvvəl مِنْ "min" hərf-i cərr gələ bilər;

خَاتَمُ فِضَّةٍ

Gümüş üzük

-Yuxarıdakı cümlədə muzafun ileyhdən əvvəl təxsis min-i əlavə etsək;

خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ

Gümüşdən bir üzük

Bu şəkildə mənəvi izafətdə muzafun ileyhdən əvvəl təxsis bildirən min gələrsə, bu cür izafətə izafət-i bəyaniyyə və ya min mənalı izafət deyilir.

*Mənəvi izafətdə zərf mənası üçün adətən muzafun ileyhdən əvvəl فِي "fiy" və bəzən də بِ "bi" hərf-i cərr gələ bilər;

عَذَابُ النَّارِ

Odun əzabı

-Yuxarıdakı cümlədə muzafun ileyhdən əvvəl zərf mənası üçün fiy əlavə etsək;

عَذَابٌ فِي النَّارِ

Oddakı əzab & Od əzabı

Bu şəkildə mənəvi izafətdə muzafun ileyhdən əvvəl zərf mənası bildirən fiy gələrsə, bu cür izafətə izafət-i zərfiyyə və ya fiy mənalı izafət deyilir.

*Mənəvi izafətdə, muzaf feil və ya şibh-i feil məstəri olduğu zaman, yəni növünü bildirən məfulu mutlaq olduğu zaman

وَثَبَ الْكَلْبُ وُثُوبَ الْأَسَدِ

İt, aslanın sıçrayışı kimi sıçradı & İt, aslan kimi sıçradı

Bu şəkildə mənəvi izafətə təşbih üçün izafət deyilir.

*Bir şeyin sayını bildirmək üçün olan izafət;

-3 və 10 daxil olmaqla 3-dən 10-a qədər olan saylarda;

قَرَأْتُ سِتَّةَ كُتُبٍ فِي الْمَدْرَسَةِ

Məktəbdə 6 kitab oxudum

-100, min və onların qatlarında;

فِي هَذَا الشَّهْرِ مِأَةُ رَجُلٍ

Bu şəhərdə 100 kişi var

Saylarla edilən izafətdə muzafun ileyh eyni zamanda ədədin, yəni muzafın təyini kimi gəlir

*Mənəvi izafətdə muzaf heç vaxt əlif-lamlı olmaz;

بَيْتُ الرَّجُلِ

Adamın evi

صَوْتُ الْإِنْسَانِ

İnsanın səsi

سَمِعْتُ صَوْتَ إِنْسَانٍ

İnsan səsi eşitdim

Muzafun ileyh	Muzaf
الرَّجُلِ	بَيْتُ
الْإِنْسَانِ	صَوْتُ
إِنْسَانٍ	صَوْتَ

*Əvvəl dediyimiz kimi, müəyyən ismə muzaf olan söz müəyyənlik, qeyri-müəyyən ismə muzaf olan söz isə xüsusi məna qazanır.

Muzafun ileyh	Muzaf	Muzafın Hali
الْإِنْسَانِ	صَوْتُ	Müəyyən Muzaf İnsanın səsi
إِنْسَانٍ	صَوْتُ	Qeyri-müəyyən Muzaf İnsan səsi

3. Ləfzi izafətdə, müştəq isimlər, yəni ism-i fail, ism-i məful əgər hal və gələcək zaman mənası daşıyırsa, yəni törədildiyi feildə bu zaman mənaları varsa, ləfzi izafət olur, əks halda mənəvi izafət olur;

-Hal və gələcək zaman ifadə etməsinə Məsələn;

زَيْدٌ عَالِمُ الْمَسْئَلَةِ

Zeyd məsələni biləndir

زَيْدٌ يَعْلَمُ الْمَسْئَلَةَ

Zeyd məsələni bilir

Bu misalda isə ism-i fail hal və ya gələcək zaman mənası ifadə etdiyindən bu izafət ləfzi izafətdir.

Məlum olduğu kimi, muzari feil ləfzən və istifadədə ism-i failə bənzəyir.

-Hal və gələcək zaman ifadə etməməsinə Məsələn;

زَيْدٌ كَاتِبٌ الْمُعَلِّمِ

Zeyd, müəllimin katibidir

Bu misalda isə ism-i fail hal və ya gələcək zaman mənası ifadə etmədiyindən bu izafət mənəvi izafətdir.

*Muzafı sifət-i müşəbbəhə olan izafətlər həmişə ləfzi izafətlərdir;

زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ

Zeyd, üzü gözəl olandır

*Ləfzi izafətdəki muzaf isim, muzafun ileyhdən dolayı müəyyən və ya xüsusi olmur, lakin özünə əlif-lam əlavə olunsa müəyyən olur;

رَجُلٌ عَالِمُ الْوَلَدِ

Uşağı alim olan bir adam

Bu misalda qeyri-müəyyən muzaf "alim" sözüdür və müəyyən olan muzafun ileyh onu müəyyən etmir.

اَلرَّجُلُ الْعَالِمُ الْوَلَدِ

Uşağı alim olan adam

Bu misalda, əvvəlki misalda qeyri-müəyyən olan muzaf, əvvəlinə əlif-lam aldı və müəyyən oldu. Müəyyənlik tamamilə əvvəlinə gələn əlif-lam ilə bağlıdır

*Ləfzi və mənəvi izafətdə muzaf olan söz heç vaxt tənvin almaz, lakin əvvəl qeyd etdiyimiz kimi təsniyə və cəmi müzekkər salim olarsa, sonundakı nun düşər;

-Təsniyə;

جَاءَ مُعَلِّمَا الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin iki müəllimi gəldi

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمَا	جَاءَ
muzafun ileyh	muzaf & fail	Fəil

رَأَيْتُ مُعَلِّمَيِ الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin iki müəllimini gördüm

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمَيِ	رَأَيْتُ
muzafun ileyh	muzaf & məful	Fəil+fail

سَلَّمْتُ عَلَى مُعَلِّمَيِ الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin iki müəlliminə salam verdim

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمَيِ	عَلَى	سَلَّمْتُ
muzafun ileyh	muzaf & məcrur	h. cərr	fəil+fail

-Cəmi;

جَاءَ مُعَلِّمُو الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin müəllimləri gəldi

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمُو	جَاءَ
muzafun ileyh	muzaf & fail	Fəil

رَأَيْتُ مُعَلِّمِيِ الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin müəllimlərini gördüm

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمِيِ	رَأَيْتُ
muzafun ileyh	muzaf & məful	Fəil+fail

سَلَّمْتُ عَلَى مُعَلِّمِيِ الْمَدْرَسَةِ

Məktəbin müəllimlərinə salam verdim

الْمَدْرَسَةِ	مُعَلِّمِيِ	عَلَى	سَلَّمْتُ
muzafun ileyh	muzaf & məcrur	h. cərr	fəil+fail

*Muzafın əlif-lam ala bilməsi üçün muzafun ileyhin də əlif-lamlı olması lazımdır;

هَذِهِ السَّيَّارَةُ الشَّرِكَةِ

Bu, şirkətin maşınıdır

*Zamir, işarə əvəzlikləri, məvsul isimlər və xüsusi adlar muzaf ola bilməzlər. Əgər izafət iki isimdən artıq isimlə olarsa, buna Azərbaycan dilində "Zəncirvari isim birləşməsi", Ərəbcədə isə "Tətəbu' ul-izafət" deyilir.

أَوْرَقُ غُصْنِ الشَّجَرَةِ

Ağacın budağının yarpaqları

لَوْنُ أَوْرَقِ غُصْنِ الشَّجَرَةِ

Ağacın budağının yarpaqlarının rəngi

İlk misalda "evraq" sözü muzaf, "qusən" sözü isə onun muzafun ileyhidir, eyni zamanda "qusən" sözü muzaf və "əş-şəcərə" sözü isə onun muzafun ileyhidir.

İkinci misalda isə "ləvn" sözü "evraq" sözünün muzafı, "evraq" sözü isə muzafun ileyhdır. "evraq" sözü "qusən" sözünün muzafı, "qusən" sözü isə muzafun ileyhdır. "qusən" sözü "əş-şəcərə" sözünün muzafı, "əş-şəcərə" sözü isə muzafun ileyhdır. 

Burada (ikinci misalda) muzaf olan "evraq" və "qusən" sözləri muzaf olduqları üçün əlif-lam almamışlar, çünki həmişə sonra gələn əlif-lamlı muzafun ileyh onları müəyyən edib. Zəncirvari isim birləşməsində həmişə ən sondakı isim əlif-lam və ya tənvin alır.

الشَّجَرَةِ	غُصْنِ	أَوْرَقِ	لَوْنُ
Muzafun ileyh	Muzafun ileyh Muzaf	Muzafun ileyh Muzaf	Muzaf
Ağacın budağının yarpaqlarının rəngi

Cədvəldə eyni rəngdə olanlar muzaf-muzafun ileyh cütlüyüdür.