1. Ta-i Tenis

Ta-i tenis, müzekker olan sözün müennes olan sözündən fərqləndirilməsi üçün müzekker sözlərin sonunda gələn bağlı te hərfidir. Ta-i tenis ümumilikdə ism-i fail, ism-i meful, sifət-i müşəbbəhe və ism-i mensub kimi müzekker isimlərin sonuna əlavə olunaraq bu isimləri müennes edir. Ta-i tenisə ta-i marbuta da deyilir.

Siqalar	Müzekker İsim	Müennes İsim
İsm-i Fail	فَاتِحٌ	فَاتِحَةٌ
İsm-i Meful	مَعْلُومٌ	مَعْلُومَةٌ
Sifət-i Müşəbbəhe	حَسَنٌ	حَسَنَةٌ
İsm-i Mensub	مَدَنِيٌّ	مَدَنِيَّةٌ

Aşağıda qeyd olunan sifətlərə məvsuf olan isimlərin müennes və ya müzekker olmasına görə sifətlər ta-i tenis almır;

Vezinlər	Məsələlər
فَعُولٌ	صَبُورٌ
فَعِيلٌ	جَرِيحٌ
مِفْعَالٌ	مِنْحَارٌ
مَفْعِيلٌ	مِعْطِيرٌ
مِفْعَلٌ	مِغْشَمٌ

Yuxarıdakı vezinlərdən فَعِيلٌ və مِفْعِيلٌ bablarında şaz (qayda xarici) olaraq müennes isimlərdə vezinlərimiz ta-i tenis alır;

فَعِيلٌ	إِمْرَأَةٌ ظَرِيفَةٌ
مَفْعِيلٌ	إِمْرَأَةٌ مِسْكِينَةٌ

Vezinlərin Mənaları

Səbir edən	صَبُورٌ
yaralanan	جَرِيحٌ
boğazlayan	مِنْحَارٌ
ətir çəkən	مِعْطِيرٌ
cəsur olan	مِغْشَمٌ

Sağdakı məsələlərdə istər qadın, istər kişi olsun sifətlərimiz ta-i tenis almadan gəlir. Bundan başqa olaraq ta-i tenisin müennes olmaq üçün yox, fərqli istifadələr üçün istifadə edildiyi yerlər aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir;

تَمْرٌ xurma	تَمْرَةٌ bir dənə xurma
كَمْأٌ bir dənə yer göbələyi	كَمْأَةٌ yer göbələyi
لَبِنٌ kərpic	لَبِنَةٌ bir dənə kərpic
وِعْدٌ vəd etmək	عِدَةٌ vəd etmək
إِقَامٌ iqamət etmək	إِقَامَةٌ iqamət etmək
سَنَوٌ il	سَنَةٌ il

أَزْرَقِيٌّ Əzraklı	أَزَارِقَةٌ Əzraklı
زَنَادِيقُ zındıqlar	زَنَادِيقَةٌ zındıqlar
مَوْزَجٌ mestlər	مَوَازِجَةٌ mestlər
رَاوٍ rəvayət edən	رَاوِيَةٌ rəvayət edən
نَسَّابٌ soy bilən	نَسَّابَةٌ soy bilən
نَعْجَ qoyun	نَعْجَةٌ qoyun

Qeyd etdiyimiz kimi ta-i tenis bir müzekker ismi müennes etmək üçün istifadə olunur. Yuxarıda bəzi isimlərdə ta-i tenisin müennes əlaməti kimi gəlmədiyini də gördük. Bu səbəbdən ta-i tenis almayan bir ismin müennes olduğunu anlamaq üçün;

1. Müennes olduğunu düşündüyümüz ismə müennes bir əvəzliyin qayıtması
2. Müennes olduğunu düşündüyümüz ismə müennes bir işarət ismi ilə işarə olunması
3. Müennes olduğunu düşündüyümüz ismə nisbət olunan feil və ya sifətin müennes olması
4. Müennes olduğunu düşündüyümüz ismin ism-i təsğir siqasında ta-i tenisin açıq olması

o ismin müennes olduğunu göstərir;

Məsələdə en-naru "od" isminə qayıdan bir müennes "ha" əvəzliyi var	اَلنَّارُ وَعَدَهَا Odu vəd etdi
Məsələdə hazihi "bu" sözü müenneslər üçün istifadə olunan işarət ismidir və muşarun ileyh "işarə olunan" isim olan "cəhnnəm" isə müennesdir	هَذِهِ جَهَنَّمٌ bu cəhənnəmdir
Məsələdə fasalet "ayrıldı" feilidir və müfred müennes qayıb siqasında işlənib. Feilin sonundakı müennes te faili müennes edir	فَصَلَتِ الْعِيرُ karvan ayrıldı
Yuxarı sütunda olan ifadə qulaq mənasındadır və aşağıda isə ism-i təsğir var. İsm-i təsğirdə ta-i tenis açıq göründüyü üçün "uzn" sözünə müennes deyə bilərik	أُذْنٌ qulaq أُذَيْنَةٌ qulaqcıq

Ta-i Marbuta Alan Müennes İsimlər

Məna

Müzekker

Müennes

Xəstə	مَرِيضٌ	مَرِيضَةٌ
Müəllim	مُعَلِّمٌ	مُعَلِّمَةٌ
Təmiz	نَظِيفٌ	نَظِيفَةٌ
Böyük	كَبِيرٌ	كَبِيرَةٌ
Kiçik	صَغِيرٌ	صَغِيرَةٌ
Pişik	قِطٌّ	قِطَّةٌ
Tay	مُهْرٌ	مُهْرَةٌ
Müsəlman	مُسْلِمٌ	مُسْلِمَةٌ
Mömin	مُؤْمِنٌ	مُؤْمِنَةٌ
Bilən	عَالِمٌ	عَالِمَةٌ

Ta-i Tenis Alan Müzekker İsimlər

Talha	طَلْحَةُ
Həmzə	حَمْزَةُ
Üsamə	أُسَامَةُ
Muaviye	مُعَاوِيَةُ
Kuteybə	قُتَيْبَةُ
Urvə	عُرْوَةُ