İfal babından mudaaf və müxtəlif nümunələri
| İfâl Mudaâf | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzin | أَفْعَلَ | يُفْعِلُ | إِفْعَالًا |
| Mövzun | أَعَدَّ | يُعِدُّ | إِعْدَادًا |
| Əsli | أَعْدَدَ | يُعْدِدُ |
أَعَدَّ "hazırladı" feilinin İfâl babından Mudaâf keçmiş zaman feilidir. Əsli أَعْدَدَ şəklindədir, idqam qaydasına görə ayn-ul-feil olan dâl hərfi, lam-ul-feil olan dâl hərfinə idqam olunub.
أَعَدَّ Feilinin İ'lali
| Vəzin | أَفْعَلَ |
| Əsli | أَعْدَدَ |
| birinci dâl səkin edildi | أَعَدْدَ |
| səkin dâl ilə hərəkətli dâl idqam oldu | أَعَدَّ |
يُعِدُّ Feilinin İ'lali
| Vəzin | يُفْعِلُ |
| Əsli | يُعْدِدُ |
| birinci dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi, səkin qaldı | يُعِدْدُ |
| səkin dâl ilə hərəkətli dâl idqam oldu | يُعِدُّ |
Emsile-i Muxtelife
| مُعِدٌّ |
| مُعَدٌّ |
| لَمْ يُعِدَِّ |
| لَمَّا يُعِدَِّ |
| مَا يُعِدُّ |
| لاَ يُعِدُّ |
| لَنْ يُعِدَّ |
| لِيُعِدَِّ |
| لاَ يُعِدَِّ |
| أَعِدَِّ |
| لاَ تُعِدَِّ |
| مُعَدٌّ |
| إِعْدَادَةً |
| إِعْدَادَةً حَسَنَةً |
| أُعَيْدِيدٌ |
| إِعْدَادِيٌّ |
| أَحْسَنُ إِعْدَادًا |
| مَا أَحْسَنَ إِعْدَادَهُ |
| أَحْسِنْ بِإِعْدَادِهِ |
*Bu feildən ism-i alət və mübaliğəli ism-i fail düzəlməz.
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يُعْدِدُ | يُعِدُّ |
| لَمْ يُعْدِدْ | لَمْ يُعِدَِّ |
| لَمَّا يُعْدِدْ | لَمَّا يُعِدَِّ |
| مَا يُعْدِدُ | مَا يُعِدُّ |
| لاَ يُعْدِدُ | لاَ يُعِدُّ |
| لَنْ يُعْدِدَ | لَنْ يُعِدَّ |
| لِيُعْدِدْ | لِيُعِدَِّ |
| لاَ يُعْدِدُ | لاَ يُعِدَِّ |
| أَعْدِدْ | أَعِدَِّ |
| لاَ تُعْدِدْ | لاَ تُعِدَِّ |
Muzari Feilin Məchulləri
İfâl babından Mudaâf olan məlum bir muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi artıq damməli olduğu üçün olduğu kimi qalır və feilinin ayn-ul-feili fəthalanır.
| Məchul | Məlum |
| يُعَدُّ | يُعِدُّ |
| لَمْ يُعَدَِّ | لَمْ يُعِدَِّ |
| لَمَّا يُعَدَِّ | لَمَّا يُعِدَِّ |
| مَا يُعَدُّ | مَا يُعِدُّ |
| لاَ يُعَدُّ | لاَ يُعِدُّ |
| لَنْ يُعَدَّ | لَنْ يُعِدَّ |
| لِيُعَدَِّ | لِيُعِدَِّ |
| لاَ يُعَدَِّ | لاَ يُعِدَِّ |
| لِتُعَدَِّ | أَعِدَِّ |
| لاَ تُعَدَِّ | لاَ تُعِدَِّ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatab və müxataba siqalarından əldə edirik. İfâl babından Mudaâf bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin idqam olunmuş halından əldə edirik.
| أَعِدَِّ | تُعِدُّ |
| أَعِدَّا | تُعِدَّانِ |
| أَعِدُّوا | تُعِدُّونَ |
| أَعِدِّي | تُعِدِّينَ |
| أَعِدَّا | تُعِدَّانِ |
| أَعْدِدْنَ | تُعْدِدْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini idqama uğramış müxatab muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır prosesinə baxaq;
| Muzari Feilin Əsli | تُعْدِدُ |
| İ'lalli Muzari Feil | تُعِدُّ |
| Muzaraət hərfi silindi | عِدُّ |
| Sonu cəzimləndi | عِدّ |
| Əvvəlinə fətxalı vasıl həmzəsi gəldi | أَعِدَِّ |
İfâl Babından Müştəq Emr-i Hazır Haqqında
Sülasi məzid rübai bablar hissəsində də izah edildiyi kimi bu babdan gələn emr-i hazır feilləri hər feildə olduğu kimi müxatab və ya müxataba siqalarından yaranır. Daha əvvəl sülasi mücərrəd olan bir feil (salim və ya mütəl olması fərq etməz) ifâl babına daxil olarsa, muzari feillərinin əsllərində, muzaraət hərfindən sonra fətxalı bir vasıl həmzəsi var. Biz əmr feili düzəldərkən əvvəlki muzaraət hərfini sildiyimizdə bu fətxalı vasıl həmzəsi ortaya çıxır, buna görə də əmr üçün gətirilən vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və ifâl babının emr-i hazır siqası أَفْعِلْ vəzinində olur. Məsələlərdəki kimi İfâl babından Mudaâf bir feil üçün ifâl babının emr-i hazır siqası أَفِعَِّ vəzinindədir.
| İ'lal Prosesi | İfâl babından səhih bir feilinin emr-i hazır çəkimi | İfâl babından Mudaâf bir feilinin emr-i hazır çəkimi | ||
| Müfrəd müzekkər müxataba bir feil | تُكْرِمُ | تُعِدُّ | ||
| Bu feilinin əsli | تُأَكْرِمُ | تُأَعْدِدُ | ||
| Muzaraət hərfi silindi | أَكْرِمُ | أَعْدِدُ | ||
| cəzimləndi və emr-i hazır əldə edildi / mudaâf feilimizdə qeyd etdiyimiz kimi birinci dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi və səkin oldu | أَكْرِمْ |
|
Artıq mudaâf feilinin sonu cəzimlənmişdi. Bundan sonra iki dâl idqama girdi və hərəkəsi isə muzari feilinin ayn-ul-feili kəsrə olduğu üçün kəsrə, yüngüllük üçün isə fətxə ilə hərəkələndi. Niyə عِدّ halında ikən bir daha vasıl həmzəsi gəldi desəniz, ayn hərfinin hərəkəsi sonrakı hərfin özünə köçürülən hərəkə olduğunu bilməlisiniz. O hərəkə birinci dâl hərfini səkin etmək üçün ayn hərfinə verilən arizi bir hərəkədir.
İdqamsız Emr-i Hazır;
| Muzari Feilin Əsli | تُعْدِدُ |
| Muzaraət hərfi silindi | عْدِدُ |
| Sonu cəzimləndi | عْدِدْ |
| Əvvəlinə fətxalı vasıl həmzəsi gəldi | أَعْدِدْ |
Bundan sonra;
| Muzaraət hərfi silindi | أَعْدِدْ |
| dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi | أَعِدْدْ |
| İki dâl idqam oldu | أَعِدَِّ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin idqam olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" edatı (lam-ul-emir) əlavə olunur və sonu ilətli olan muzari feilinin sonundakı ilət hərfini silir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunlarını da düşürük. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.
| لِيُعِدَِّ | يُعِدُّ |
| لِيُعِدَّا | يُعِدَّانِ |
| لِيُعِدُّوا | يُعِدُّونَ |
| لِتُعِدَِّ | تُعِدُّ |
| لِتُعِدَّا | تُعِدَّانِ |
| لِيُعْدِدْنَ | يُعْدِدْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini idqama uğramış muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyə baxaq;
| Müfrəd müzekkər qayıb Əsli | يُعْدِدُ |
| İdqamlı Hali | يُعِدُّ |
| emir lam'ı gəldi | لِيُعِدُّ |
| sonu cəzimləndi | لِيُعِدّ |
| sonuna fətxə və ya kəsrə gəldi | لِيُعِدَِّ |
İdqamsız Emr-i Qayıb;
| لِيُعْدِدْ | يُعْدِدُ |
| لِيُعْدِدَا | يُعْدِدَانِ |
| لِيُعْدِدُوا | يُعْدِدُونَ |
| لِتُعْدِدْ | تُعْدِدُ |
| لِتُعْدِدَا | تُعْدِدَانِ |
| لِيُعْدِدْنَ | يُعْدِدْنَ |
Bundan sonra;
| Muzaraət hərfi silindi | لِيُعْدِدْ |
| dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi | لِيُعِدْدْ |
| İki dâl idqam oldu | لِيُعِدّ |
| Hərəkəsi fətxə və ya kəsrə oldu | لِيُعِدَِّ |
İsm-i Fail
İfâl babından Mudaâf bir feilinin ism-i fail siqası فُعِلُّ vəzinindədir.
| Vəzin | مُفْعِلٌ |
| Əsli Mövzun | مُعْدِدُ |
| birinci dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi | مُعِدْدُ |
| birinci səkin dâl, ikinci dâl hərfinə idqam oldu | مُعِدٌّ |
İsm-i Meful
İfâl babından gələn bütün feillərdə ism-i meful siqası مُعَدٌّ şəklindədir.
| Vəzin | مُفْعَلٌ |
| Əsli Mövzun | مُعْدَدُ |
| birinci dâl hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi | مُعَدْدُ |
| birinci səkin dâl, ikinci dâl hərfinə idqam oldu | مُعَِدٌّ |
Emsile-i Muttaride
| أَعَدُّوا | أَعَدَّا | أَعَدَّ | ||
| أَعْدَدْنَ | أَعَدَّتَا | أَعَدَّتْ | ||
| أَعْدَدْتُمْ | أَعْدَدْتُمَا | أَعْدَدْتَ | ||
| أَعْدَدْتُنَّ | أَعْدَدْتُمَا | أَعْدَدْتِ | ||
|
||||
| يُعِدُّونَ | يُعِدَّانِ | يُعِدُّ | ||
| يُعْدِدْنَ | تُعِدَّانِ | تُعِدُّ | ||
| تُعِدُّونَ | تُعِدَّانِ | تُعِدُّ | ||
| تُعْدِدْنَ | تُعِدَّانِ | تُعِدِّينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.