Naqis felindəki 4-cü İ'lâl əməliyyatı
Lâm ul-fiil olan vav və ya hərfləri dammə və ya kəsrə ilə gəlib, ma qabllərindəki hərf də dammə və ya kəsrə ilə olduğu zaman, həmin vav və ya hərflər təxfif üçün sakin edilir. Məsələn; يَغْزُو və يَرْمِي feiləri və bu feilərin elif-lamlı ism-i fail formaları olan اَلْغَازِي və اَلرَّامِي və cəmi mükəssər olan اَلْفَوَاعِلُ vəznində gələn اَلْغَوَازِي və اَلرَّوَامِي kimi sözlərdə bu hal müşahidə olunur.
يَغْزُو feilinin əsli يَكْتُبُ kimi يَفْعُلُ vəznində يَغْزُوُ idi. Yuxarıdakı qaydaya əsasən naqis feilinin lâm ul-fiili olan vav hərfi sakin edilərək يَغْزُو forması alıb.
يَرْمِي feilinin əsli يَضْرِبُ feili kimi يَفْعِلُ vəznində يَرْمِيُ idi. Yuxarıdakı qaydaya əsasən naqis feilinin lâm ul-fiili olan ya hərfi sakin edilərək يَرْمِي forması alıb.
Rəf halında olan اَلْغَازِي ism-i failinin əsli اَلْكَاتِبُ kimi اَلْفَاعِلُ vəznində اَلْغَازِوُ idi. Qaydaya əsasən, sözün sonunda olan naqis feildəki vav hərfinin ma qabli kəsrəlidirsə, o vav hərfi təxfif üçün ya hərfinə çevrilir. Buna görə də əsli اَلْغَازِوُ olan ism-i failimiz اَلْغَازِيُ forması alıb. اَلْغَازِيُ ism-i failində isə “vav və ya hərfləri dammə və kəsrə, ma qablləri də dammə və ya kəsrə olduqda həmin vav və ya hərfi sakin edilir” qaydasına əsasən ism-i failin sonundakı ya hərfi sakin edilərək اَلْغَازِي olub. Cərr halında isə sözümüz اَلْغَازِوِ olur və rəf halındakı əlamətləri alaraq yenidən اَلْغَازِي formasına qayıdır.
Rəf halında olan اَلرَّامِي ism-i failinin əsli اَلضَّارِبُ kimi اَلْفَاعِلُ vəznində اَلرَّامِيُ idi. اَلرَّامِيُ sözünün sonundakı ya hərfi “vav və ya hərfləri dammə və kəsrə, ma qablləri də dammə və ya kəsrə olduqda həmin vav və ya hərfi sakin edilir” qaydasına əsasən sakin edilir. Buna görə də əsli اَلرَّامِيُ olan ism-i failimiz اَلرَّامِي forması alıb. Cərr halında isə sözümüz اَلرَّامِيِ olur və rəf halındakı əlamətləri alaraq yenidən اَلرَّامِي formasına qayıdır.
اَلْغَوَازِي sözü əslində اَلْكَوَاتِبُ kimi اَلْفَوَاعِلُ vəznindən اَلْغَوَازِوُ şəklində gəlir. Qaydaya əsasən naqis feildəki vav hərfinin ma qabli kəsrəlidirsə, o vav ya hərfinə çevrilir və sözümüz اَلْغَوَازِيُ forması alır. اَلْغَوَازِيُ sözündə isə yenə bir i'lâl prosesi olaraq “vav və ya hərfləri dammə və kəsrə, ma qablləri də dammə və ya kəsrə olduqda həmin vav və ya hərfi sakin edilir” qaydasına əsasən اَلْغَوَازِيُ olan sözümüzün sonundakı damməli ya sakin edilərək اَلْغَوَازِي olaraq meydana çıxır. Bu söz cərr halında isə əslində اَلْغَوَازِوِ şəklindədir, yuxarıdakı qaydalar ardıcıllıqla tətbiq olunur və sondakı vav əvvəlcə ya hərfinə, sonra isə sakin hala çevrilərək اَلْغَوَازِي forması alır.
اَلرَّوَامِي sözü əslində اَلضَّوَارِبُ kimi اَلْفَوَاعِلُ vəznindən اَلرَّوَامِيُ şəklində gəlir və “vav və ya hərfləri dammə və kəsrə, ma qablləri də dammə və ya kəsrə olduqda həmin vav və ya hərfi sakin edilir” qaydasına əsasən اَلرَّوَامِيُ olan sözümüzün sonundakı damməli ya sakin edilərək اَلرَّوَامِي olaraq meydana çıxır. Bu söz cərr halında isə əslində اَلرَّوَامِيِ şəklindədir, yuxarıdakı qaydalar ardıcıllıqla tətbiq olunur və sondakı ya sakin hala çevrilərək اَلرَّوَامِي forması alır.
| İ'lâl Prosesi | Əsli | Son Hali |
| Bina-i Vavi | يَغْزُوُ | يَغْزُو |
| اَلْغَازِوُ | اَلْغَازِي | |
| اَلْغَوَازِوُ | اَلْغَوَازِي | |
| Bina-i Yai | يَرْمِيُ | يَرْمِي |
| اَلرَّامِيُ | اَلرَّامِي | |
| اَلرَّوَامِيُ | اَلرَّوَامِي |
Sakin Edilən Lâm ul-Fiilin Hazfi
Naqis feillərdə lâm ul-fiil olan vav və ya hərflərinin dammə və ya kəsrə hərəkəsi yuxarıda qeyd olunan qaydaya əsasən hazf edilərək sakin hala gətiriləndə, əgər iki sakin bir yerə toplanarsa, bu halda sakin edilən lâm ul-fiil (ya və ya vav hərfindən dönmüş ya) hazf edilir. Rəf və cərr halında misallar; غَازٍ və رَامٍ və غَوَازٍ və رَوَامٍ sözləri ilə رَضُوا və خَشُوا və سَرُوا və تغْزِينَ və تَرْمِينَ feilləri kimidir.
Rəf halında غَازٍ ifadəsinin əsli كَاتِبٌ kimi فَاعِلٌ vəznindən غَازِوٌ idi. Naqis feillərdə lâm ul-fiil olan vav hərfindən əvvəl kəsrəli bir hərf varsa, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir qaydasına əsasən غَازِوٌ ifadəsi غَازِيٌ formasını alıb. Və yenə naqis feillərdəki lâm ul-fiil olan damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfinin əvvəllərində kəsrəli bir hərf varsa, o damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən غَازِيٌ ifadəsindəki damməli vavdan dönmüş ya hərfinin hərəkəsi hazf edilərək sakin edilib və sözümüz غَازِينْ forması alıb. Bundan sonra غَازِينْ ifadəsində vavdan dönmüş sakin ya ilə sakin nun bir yerə toplanıb və iki sakin hərfin bu şəkildə bir arada olması caiz olmadığından غَازِينْ ifadəsindəki lâm ul-fiil vavdan dönmüş ya hərfi hazf edilir və sakin nun olan tənvin isə sözdəki ayn ul-fiil olan zel hərfinin kəsrə hərəkəsinə tabe olur. Bu proseslərdən sonra sözümüz فَاعٍ vəznində غَازٍ forması alır. غَازٍ ifadəsinə nə vaxt elif-lam birləşsə, o halda sondakı tənvin düşür və vavdan dönmüş ya hərfi ortaya çıxır və اَلْغَازِي forması alır.
| Vəzn | فَاعِلٌ |
| Mövzun | غَازِوٌ |
| Vav ya'ya çevrildi | غَازِيٌ |
| Ya sakin edildi | غَازِينْ |
| Ya hazf edildi | غَازِنْ |
| Tənvin ma qablinə daxil oldu və son halı | غَازٍ |
Rəf halında رَامٍ ifadəsinin əsli ضَارِبٌ kimi فَاعِلٌ vəznindən رِامِيٌ idi. Naqis feillərdə lâm ul-fiil olan damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfinin əvvəllərində kəsrəli bir hərf varsa, o damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən رِامِيٌ ifadəsindəki damməli ya hərfinin hərəkəsi hazf edilərək sakin edildi və sözümüz رَامِينْ formasını aldı. Bundan sonra رَامِينْ ifadəsində ya ilə sakin nun bir yerə toplanıb və iki sakin hərfin bu şəkildə bir arada olması caiz olmadığından رَامِينْ ifadəsindəki lâm ul-fiil ya hərfi hazf edilir və sakin nun olan tənvin isə sözdəki ayn ul-fiil olan mim hərfinin kəsrə hərəkəsinə tabe olur. Bu proseslərdən sonra sözümüz فَاعٍ vəznində رَامٍ formasını aldı. رَامٍ ifadəsinə nə vaxt elif-lam birləşsə, o halda sondakı tənvin düşür və ya hərfi ortaya çıxır və اَلرَّامِي formasını alır.
Rəf halında غَوَازٍ ifadəsinin əsli نَوَاصِرُ kimi فَوَاعِلُ vəznindən غَوَازِوُ idi. Sözün sonunda olan lâm ul-fiil vav hərfinin ma qabli kəsrəli olduğu üçün bu vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz غَوَازِيُ olur. Naqis feillərdə lâm ul-fiil olan damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfinin əvvəllərində kəsrəli bir hərf varsa, o damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən غَوَازِيُ ifadəsindəki damməli ya hərfinin hərəkəsi hazf edilərək sakin edildi və sözümüz غَوَازِي formasını aldı. Bundan sonra غَوَازِينْ ifadəsində ya ilə sakin nun bir yerə toplanıb və iki sakin hərfin bu şəkildə bir arada olması caiz olmadığından غَوَازِينْ ifadəsindəki vavdan dönmüş lâm ul-fiil ya hərfi hazf edilir və sakin nun olan tənvin isə sözdəki ayn ul-fiil olan zel hərfinin kəsrə hərəkəsinə tabe olur. Bu proseslərdən sonra sözümüz فَوَاعٍ vəznində غَوَازٍ formasını aldı. غَوَازٍ ifadəsinə nə vaxt elif-lam birləşsə, o halda sondakı tənvin düşür və ya hərfi ortaya çıxır və اَلْغَوَازِي formasını alır.Cərr halında غَوَازٍ sözünün əsli نَوَاصِرَ kimi فَوَاعِلَ vəznində غَوَازِوَ şəklindədir. Qaydaya əsasən lâm ul-fiil vav olan naqis feillərin ma qabli kəsrəlidirsə, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz غَوَازِيَ formasını alır. Yenə qaydaya əsasən naqis feillərdə lâm ul-fiil olan damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfinin əvvəllərində kəsrəli bir hərf varsa, o damməli və ya kəsrəli vav və ya ya hərfi sakin edilir ifadəsinə görə غَوَازِيَ ifadəsindəki vavdan dönmüş ya hərfi sakin edilərək sözümüz غَوَازِي formasını alır. Bundan sonra tıpkı rəf halında olduğu kimi sözümüz فَوَاعٍ vəznində غَوَازٍ formasını aldı. Nəsb halında غَوَازِيَ sözünün sonundakı vavdan dönmüş ya hərfi fethanı qaldıra bilən bir hərf olduğu üçün hər hansı bir hazf prosesi baş vermir. Çünki fetha “əxəfful hərəkət” yəni hərəkətlərin ən yüngülüdür.
Rəf halında رَوَامٍ ifadəsinin əsli ضَوَارِبُ kimi فَوَاعِلُ vəznindən رَوَامِيُ idi. Eynilə غَوَازٍ ifadəsində baş verən qaydalara əsasən رَوَامٍ olmuşdur. Nəsb və cərr halında isə رَوَامِيَ formasını alır.
| Rəf Halında | Bina-i Vavi | Bina-i Yai |
| Əsl formalar | غَوَازِوُ | رَوَامِيُ |
| Vav ya'ya çevrildi / Ya hərfinin hərəkəsi hazf edildi | غَوَازِيُ | رَوَامِي |
| Ya hərfinin hərəkəsi hazf edildi / - | غَوَازِي | |
| tənvin ilə ya iki sakin qaldı | غَوَازِينْ | رَوَامِينْ |
| ya hərfləri silindi, tənvinlər ma qabllərindəki hərəkəyə tabe oldu | غَوَازٍ | رَوَامٍ |
| Halları | Bina-i Vavi | Bina-i Yai |
| Nəsb Halında | غَوَازِيَ | رَوَامِيَ |
| Cərr Halında | غَوَازٍ | رَوَامٍ |
رَضُوا feilinin əsli عَلِمُوا kimi فَعِلُوا vəznində رَضِوُوا idi. Qaydaya əsasən lâm ul-fiil vav olan naqis feilinin əvvəlindəki hərf kəsrəlidirsə, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir və feilimiz رَضِيُوا formasını alır. Sonrakı qaydaya əsasən isə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfləri dammə və ya kəsrə, ma qabllərindəki hərflər də dammə və ya kəsrə olduqda bu vav və ya ya hərfinin hərəkəsi sakin edilir ifadəsinə əsasən رَضِيُوا ifadəsindəki vavdan dönmüş ya hərfinin hərəkəsini hazf edirik və sözümüz رَضِيوا formasını alır. Bu halda vavdan dönmüş bir sakin ya ilə cəmi müzekkər əlaməti olan sakin vav bir yerə toplanır. Bu iki sakinin bir arada olması caiz olmadığından və cəmi müzekkər əlamətini də hazf etmək düzgün olmadığından vavdan dönmüş sakin ya hərfini hazf etmək daha münasib olur və sözümüz رَضِوا formasını alır. Cəmi müzekkər vavına hərəkə uyğunluğu üçün ma qabllindəki dad hərfinin hərəkəsini damməyə çevirərək feilimizi رَضُوا formasına gətiririk və feilimiz bütün i'lâl proseslərini tamamlamış olur.
| Feilin İ'lâl Prosesi | رَضُوا |
| Əsli | رَضِوُوا |
| Vav ya oldu | رَضِيُوا |
| Ya sakin edildi | رَضِيوا |
| Ya hazf edildi | رَضِوا |
| Ayn ul-fiil dammələndi | رَضُوا |
خَشُوا feilinin əsli عَلِمُوا kimi فَعِلُوا vəznində خَشِيُوا idi. Sonrakı qaydaya əsasən isə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfləri dammə və ya kəsrə, ma qabllərindəki hərflər də dammə və ya kəsrə olduqda bu vav və ya ya hərfinin hərəkəsi sakin edilir ifadəsinə əsasən خَشِيُوا ifadəsindəki ya hərfinin hərəkəsini hazf edirik və sözümüz خَشِيوا formasını alır. Bu halda bir sakin ya ilə cəmi müzekkər əlaməti olan sakin vav bir yerə toplanır. Bu iki sakinin bir arada olması caiz olmadığından və cəmi müzekkər əlamətini də hazf etmək düzgün olmadığından sakin ya hərfini hazf etmək daha münasib olur və sözümüz خَشِوا formasını alır. Cəmi müzekkər vavına hərəkə uyğunluğu üçün ma qabllindəki şın hərfinin hərəkəsini damməyə çevirərək feilimizi خَشُوا formasına gətiririk və feilimiz bütün i'lâl proseslərini tamamlamış olur.
| Feilin İ'lâl Prosesi | خَشُوا |
| Əsli | خَشِيُوا |
| Ya sakin edildi | خَشِيوا |
| Ya hazf edildi | خَشِوا |
| Ayn ul-fiil dammə oldu | خَشُوا |
سَرُوا feilinin əsli حَسُنُوا kimi فَعُلُوا vəznində سَرُوُوا idi. Sonrakı qaydaya əsasən isə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfləri dammə və ya kəsrə, ma qabllərindəki hərflər də dammə və ya kəsrə olduqda bu vav və ya ya hərfinin hərəkəsi sakin edilir ifadəsinə əsasən سَرُوُوا ifadəsindəki vav hərfinin hərəkəsini hazf edirik və sözümüz سَرُووا formasını alır. Bu halda bir sakin vav ilə cəmi müzekkər əlaməti olan sakin vav bir yerə toplanır. Bu iki sakinin bir arada olması caiz olmadığından və cəmi müzekkər əlamətini də hazf etmək düzgün olmadığından sakin vav hərfini hazf etmək daha münasib olur və sözümüz سَرُوا formasını alır.
| Feilin İ'lâl Prosesi | سَرُوا |
| Əsli | سَرُوُوا |
| Vav sakin edildi | سَرُووا |
| Vav hazf edildi | سَرُوا |
تَغْزِينَ feilinin əsli تَنْصُرِينَ kimi تَفْعُلِينَ vəznində تَغْزُوِينَ idi. Sonrakı qaydaya əsasən isə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfləri dammə və ya kəsrə, ma qabllərindəki hərflər də dammə və ya kəsrə olduqda bu vav və ya ya hərfinin hərəkəsi sakin edilir ifadəsinə əsasən تَغْزُوِينَ ifadəsindəki vav hərfinin hərəkəsini hazf edirik və sözümüz تَغْزُوينَ formasını alır. Bu halda bir sakin vav ilə müfrəd müənnəs əlaməti olan sakin ya bir yerə toplanır. Bu iki sakinin bir arada olması caiz olmadığından və müfrəd müənnəs əlamətini də hazf etmək düzgün olmadığından sakin vav hərfini hazf etmək daha münasib olur və sözümüz تَغْزُينَ formasını alır. Bundan sonra müfrəd müənnəs əlaməti olan ya hərfinə uyğun olması üçün ma qabllindəki ayn ul-fiil olan zel hərfinin hərəkəsi kəsrələnir və feilimiz تَغْزِينَ olaraq son halını alır.
| Feilin İ'lâl Prosesi | تَغْزِينَ |
| Əsli | تَغْزُوِينَ |
| Vav sakin edildi | تَغْزُوينَ |
| Vav hazf edildi | تَغْزُينَ |
| Ayn ul-fiil zel dammə oldu | تَغْزِينَ |
تَرْمِينَ feilinin əsli تَضْرِبِينَ kimi تَفْعِلِينَ vəznində تَرْمِيِينَ idi. Sonrakı qaydaya əsasən isə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfləri dammə və ya kəsrə, ma qabllərindəki hərflər də dammə və ya kəsrə olduqda bu vav və ya ya hərfinin hərəkəsi sakin edilir ifadəsinə əsasən تَرْمِيِينَ ifadəsindəki ya hərfinin hərəkəsini hazf edirik və sözümüz تَرْمِيينَ formasını alır. Bu halda bir sakin ya ilə müfrəd müənnəs əlaməti olan sakin ya bir yerə toplanır. Bu iki sakinin bir arada olması caiz olmadığından və müfrəd müənnəs əlamətini də hazf etmək düzgün olmadığından sakin ya hərfini hazf etmək daha münasib olur və sözümüz تَرْمِينَ formasını alır.
| Feilin İ'lâl Prosesi | تَرْمِينَ |
| Əsli | تَرْمِيِينَ |
| Ya sakin edildi | تَرْمِيينَ |
| Ya hazf edildi | تَرْمِينَ |