Misal Bina-i Yai 2-ci Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

2. Bab Məsəl Bina-i Yai (Yetim oldu)	Mazi	Muzari	Məzdər
Vezin	فَعَلَ	يَفْعِلُ	فَعْلٌ
Mevzun	يَتَمَ	يَيْتِمُ	يَتْمٌ

Emsile-i Muxtəlifə

لاَ تَيْتِمْ	يَتِيمٌ*
مَيْتَمٌ	مَيْتُومٌ
يَتْمَةً	لَمْ يَيْتِمْ
يِتْمَةً	لَمَّا يَيْتِمْ
يُتَيْمٌ	مَا يَيْتِمُ
يَتْمِيٌّ	لاَ يَيْتِمُ
-*	لَنْ يَيْتِمَ
أَيْتَمُ	لِيَيْتِمْ
مَا أَيْتَمَهُ	لاَ يَيْمُنْ
أَيْتِمْ بِهِ	إِيتِمْ

*Bu feil lazım feil olduğu üçün ism-i fail فَعِيلٌ veznində sifət-i müşebbehe kimi gəlmişdir. Buna görə də mübaliğəli ism-i fail düzəlməz.

Məsəl Bina-i Yai olan bir muzari feil məchul etmək istənildikdə, fa ul-feil sakit bir ya hərfi və əvvəlindəki muzaraət hərfi də damməli olacaqdır. İ'lâl qaydasına görə sakit olan ya hərfi vav hərfinə çevrilir.

Məchul Muzari İ'lalli

Məchul Muzari Əsli

Məlum Muzari

يُوتَمُ	يُيْتَمُ	يَيْتِمُ
لَمْ يُوتَمْ	لَمْ يُيْتَمْ	لَمْ يَيْتِمْ
لَمَّا يُوتَمْ	لَمَّا يُيْتَمْ	لَمَّا يَيْتِمْ
مَا يُوتَمُ	مَا يُيْتَمُ	مَا يَيْتِمُ
لاَ يُوتَمُ	لاَ يُيْتَمُ	لاَ يَيْتِمُ
لَنْ يُوتَمَ	لَنْ يُيْتَمَ	لَنْ يَيْتِمَ
لِيُوتَمْ	لِيُيْتَمْ	لِيَيْتِمْ
لاَ يُوتَمْ	لاَ يُيْتَمْ	لاَ يَيْتِمْ
لِتُوتَمْ	لِتُيْتَمْ	إِيتِمْ
لاَ تُوتَمْ	لاَ تُيْتَمْ	لاَ تَيْتِمْ

Hazır əmr olan إِيتِمْ ifadəsi müfrəd müzekkər müxatəb siğəsi olan تَيْتِمُ feilindən düzəlmişdir. تَيْتِمُ ifadəsindən muzaraət hərfi çıxarılmış və sonu səkinləşdirilmişdir və feil يْتِمْ forması almışdır. Feilə sakit hərflə başlamaq mümkün olmadığı üçün əvvəldə ayn ul-feilin hərəkəsi olan kəsrəli bir vasıl həmzəsi gətirilmişdir və feil إِيْتِمْ olmuşdur. إِيْتِمْ ifadəsindəki sakit ya hərfindən əvvəl kəsrəli bir hərf olduğu üçün ya hərfi mədd olur və feilimiz إِيتِمْ kimi son halını alır.

Əmr Feili	Düzəldiyi Feil
إِيتِمْ	تَيْتِمُ
إِيتِمَا	تَيْتِمَانِ
إِيتِمُوا	تَيْتِمُونَ
إِيتِمِي	تَيْتِمِينَ
إِيتِمَا	تَيْتِمَانِ
إِيتِمْنَ	تَيْتِمْنَ

Cədvəldə sağ tərəfdə olan müxatəb və müxatəbə siğalarından hazır əmr düzəldilir. Formulumuz, müxatəb və müxatəbə siğalarında olan muzari feillərin əvvəllərindən muzaraət hərfini çıxarmaq, son hərfin hərəkəsini səkinləşdirməkdir. Sonra feilin əvvəlində sakit hərf qalırsa, əvvələ bir vasıl həmzəsi gətiririk. Bu vasıl həmzəsinin hərəkəsi feilin aynul feilinə baxılaraq qoyulur. Əgər hazır əmr edilən muzari feilin ayn ul-feili damməli olarsa, vasıl həmzəsi damməli olur, deyilsə kəsrəli olur. Əgər muzaraət hərfi çıxarıldıqdan sonra feilin əvvəlində hərəkəli bir hərf varsa, vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur.

Cədvəldə hazır əmr edilmək istənilən muzari feillərdən yalnız müfrəd müzekkər müxatəb siğasının, yəni تَيْتِمُ feili sonunda hərəkə var. O, hazır əmr edilərkən səkinləşdirilir. Digərlərində isə sonlarında nun hərfi var. Burada da həmin hərfi çıxaracağıq. Lakin cəmi müənnəs nunu heç vaxt düşmür, olduğu kimi həmişə fətəlidir və mebnidir. Digər muzari feillər əfal-i xəmse olduğu üçün sonlarındakı nunlar səkin halda düşür.

Muzari Feildən Hazır Əmr Düzəldilməsi
إِيتِمْ إِيْتِمْ	يْتِم	يْتِمُ	تَيْتِمُ
إِيتِمَا إِيْتِمَا	يْتِمَا	يْتِمَانِ	تَيْتِمَانِ
إِيتِمُوا إِيْتِمُوا	يْتِمُوا	يْتِمُونَ	تَيْتِمُونَ
إِيتِمِي إِيْتِمِي	يْتِمِي	يْتِمِينَ	تَيْتِمِينَ
إِيتِمَا إِيْتِمَا	يْتِمَا	يْتِمَانِ	تَيْتِمَانِ
إِيتِمْنَ إِيْتِمْنَ	يْتِمْنَ	يْتِمْنَ	تَيْتِمْنَ

Müxatəb və müxatəbə siğalarının hazır əmrini etdikdən sonra qayıb feillərin qayıb əmrini düzəltməyə keçək. Qayıb əmr demək, qarşımızda olmayan 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün qurulan siğalardır. 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün lâm ul-əmir, yəni əmr lâmını istifadə etməliyik. Əmr lâmı لِ "li" kəsrəlidir və feilin əvvəlinə gəlir. Hazır əmr üçün tətbiq etdiyimiz bütün üsullar burada da keçərlidir.

لِيَيْتِمْ	لِيَيْتِم	لِيَيْتِمُ	يَيْتِمُ
لِيَيْتِمَا	لِيَيْتِمَا	لِيَيْتِمَانِ	يَيْتِمَانِ
لِيَيْتِمُوا	لِيَيْتِمُوا	لِيَيْتِمُونَ	يَيْتِمُونَ
لِتَيْتِمْ	لِتَيْتِم	لِتَيْتِمُ	تَيْتِمُ
لِتَيْتِمَا	لِتَيْتِمَا	لِتَيْتِمَانِ	تَيْتِمَانِ
لِيَيْتِمْنَ	لِيَيْتِمْنَ	لِيَيْتِمْنَ	يَيْتِمْنَ

Emsile-i Muttaridə

Mazi Məlum
يَتَمُوا	يَتَمَا	يَتَمَ
يَتَمْنَ	يَتَمَتَا	يَتَمَتْ
يَتَمْتُمْ	يَتَمْتُمَا	يَتَمْتَ
يَتَمْتُنَّ	يَتَمْتُمَا	يَتَمْتِ
يَتَمْنَا يَتَمْتُ

Muzari Məlum
يَيْتِمُونَ	يَيْتِمَانِ	يَيْتِمُ
يَيْتِمْنَ	تَيْتِمَانِ	تَيْتِمُ
تَيْتِمُونَ	تَيْتِمَانِ	تَيْتِمُ
تَيْتِمْنَّ	تَيْتِمَانِ	تَيْتِمِينَ
نَيْتِمُ أَيْتِمُ

Bu feilin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.