Müstetir (gizli) zamirlər

Müstetir (gizli) zamirlər adı üzərində – zahirdə, sözün özündə görünməyən zamirlərdir. Bu zamirlər fellərin altında (yəni mənaca içində) gizlənmiş zamirlərdir. Azərbaycan türkcəsində "gördü" dedikdə görənin "O" olduğunu bilirik. Qısası, gizli mübtəda müstetir zamir kimi xarakterizə oluna bilər. 

Emsile-i Muhtelifedəki Müstetir Zamirlər

(məsdərlər verilməyib)

Altında gizlənən zamirlər

Fellər və İsimlər

هُوَ O yazdı	كَتَبَ
هُوَ O yazır	يَكْتُبُ
هُوَ O yazmadı	لَمْ يَكْتُبْ
هُوَ O hələ yazmayıb	لَمَّا يَكْتُبْ
هُوَ O yazmır	مَا يَكْتُبُ

هُوَ O yazmayacaq	لاَ يَكْتُبُ
هُوَ O heç vaxt yazmayacaq	لَنْ يَكْتُبَ
هُوَ O yazsın	لِيَكْتُبْ
هُوَ O yazmasın	لاَ يَكْتُبْ
أَنْتَ Sən yaz	أُكْتُبْ

أَنْتَ Sən yazma	لاَ تَكْتُبْ
أَنْتَ və هُوَ O və ya Sən yazan (san)	كَاتِبٌ
أَنْتَ və هُوَ O və ya Sən yazılan (san)	مَكْتُوبٌ
هُوَ O qəribə yazdı	مَا أَكْتَبَهُ
هُوَ O nə qəribə yazdı	أَكْتِبْ بِهِ

Cədvəlin sol tərəfində mənalar və zamirlər göstərilib. Bu zamirlər adətən gizli qalır. Amma mənanı gücləndirmək üçün zahirdə də gələ bilərlər. "Adın nə?" sualına "Zeyd" deməklə "Mən Zeydəm" demək fərqlidir. Cümlə içində yuxarıdakı fellər açıq zamir olmadan işlədilə bilər. Fellərə "kim" sualını verdikdə gizli mübtədanı, yəni müstetir zamiri tapırıq. Cədvəldə emsile-i muhtelifedəki fellər verilib, bu fellərin çoxu huve "O" və bir neçəsi də ente "Sən" zamiri üçündür. Bildiyimiz kimi, Ərəbcədə 14 zamir var. Bu zamirlərlə birlikdə çəkimlər də emsile-i muttaridəni təşkil edir.

Emsile-i Muttaridedəki Müstetir Zamirlər

Mazi məlum çəkimlər
كَتَبُوا هُمْ	كَتَبَا هُمَا	كَتَبَ هُوَ
كَتَبْنَ هُنَّ	كَتَبَتَا هُمَا	كَتَبَتْ هِيَ
كَتَبْتُمْ أَنْتُمْ	كَتَبْتُمَا أَنْتُمَا	كَتَبْتَ أَنْتَ
كَتَبْتُنَّ أَنْتُنَّ	كَتَبْتُمَا أَنْتُمَا	كَتَبْتِ أَنْتِ
كَتَبْنَا نَحْنُ كَتَبْتُ أَنَا

Cədvəldə ketebe "yazdı" feilinin mazi məlum çəkimlərini görürsünüz. Bu çəkimlərə baxanda ketebe feilinin sonlarında bir sıra şəkilçilər görürük. Bu şəkilçilər feilə birləşən zamirlərdir. Buradakı fellərə "kim" sualını verdikdə müstetir zamiri tapırıq. Məsələn, كَتَبَا "İkisi yazdı" feilinin altında olan zamir هُمَا "o ikisi"dir. كَتَبْنَ "Qadınlar yazdılar" feilinin altında isə هُنَّ "O qadınlar" müstetir zamirini görürük. Deməli, feilə birləşməyən zamirlər fellərlə birlikdə açıq şəkildə yazılmadıqda, fellərin altında, yəni mənaca içində yer alırlar. Cədvəldə ketebe feilinin çəkimlərinin altında gizli zamirlər göstərilib.

Muzari məlum çəkimlər
يَكْتُبُونَ هُمْ	يَكْتُبَانِ هُمَا	يَكْتُبُ هُوَ
يَكْتُبْنَ هُنَّ	تَكْتُبَانِ هُمَا	تَكْتُبُ هِيَ
تَكْتُبُونَ أَنْتُمْ	تَكْتُبَانِ أَنْتُمَا	تَكْتُبُ أَنْتَ
تَكْتُبْنَ أَنْتُنَّ	تَكْتُبَانِ أَنْتُمَا	تَكْتُبِينَ أَنْتِ
نَكْتُبُ نَحْنُ أَكْتُبُ أَنَا

Eyni şeylər muzari fellər üçün də keçərlidir. Siz cədvəldəki muzari feilinin əvvəlinə, muzari feilinin əvvəlinə gələn ədatları əlavə edərək çəkimləri edə bilərsiniz. Təsrifat hissəsində bir sıra fellərin çəkimləri verilib, oradan da baxa bilərsiniz. 

مَا يَفْعُلُ الْآنَ؟

Hazırda nə edir

يَقُولُ مَعَ عَمْرٍو

Amr ilə danışır

Burada 3-cü tək şəxs Amr ilə danışır. Gizli mübtəda "O"-dur. Yəni "O, Amr ilə danışır" demək mümkündür. Əlbəttə, əvvələ "O", yəni huve zamirini gətirsək, mənanı daha güclü ifadə edərik.

هُوَ يَقُولُ مَعَ عَمْرٍو

O, Amr ilə danışır

Əsas məqsəd sözün vurğusu ilə bağlıdır. Amma bilməliyik ki, يَقُولُ feilinin altında هُوَ "O" zamiri mənaca mövcuddur.