Məsəl Bina-i Vavı 6. Fəsil Emsilə-i Müxtəlifəsi

6. Bab Məsəl Bina-i Vavi (vâris oldu)	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzin	فَعِلَ	يَفْعِلُ	فَعَالَةٌ
Mevzun	وَرِثَ	يَرِثُ	وَرَاثَةٌ

Digər Məzdərlər

وَرْثٌ	إِرْثٌ	رِثَةٌ
وِرْثٌ	إِرْثَةٌ	وِرَاثَةٌ

رِثَةٌ məzdərinin əsli وَرْثٌ şəklindədir. Məsəl bina-i vavi olan وَعَدَ feilindəki məzdər dəyişikliyi burada da mövcuddur. Dəyişikliyi xatırlamaq üçün "Məsəl Bina-i Vavi 2. Bab Emsile-i Muxtəlifəsi" dərsinə baxa bilərsiniz.

Qayda: Məsəl Bina-i Vavi 6. Bab olan feilərin muzari formalarında feilinin fa ul-feili vav olduğu üçün bu vav hərfi ya-i meftuha (fətəli muzaraət hərfi olan ya) ilə kəsrəli bir hərf arasında qaldığı üçün qayda üzrə hazf edilir. Aşağıdakı emsile-i muxtəlifə cədvəlində feil-i muzari'dən törəyən bütün formalarda göründüyü kimi.

Emsile-i Muxtəlifə

لاَ تَرِثْ	وَرَثَ
مِيرَثٌ	يَرِثُ
وَرْثَةً	لَمْ يَرِثُ
وِرْثَةً	لَمَّا يَرِثُ
وُرَيْثٌ	مَا يَرِثُ
وَرَاثِيٌّ	لاَ يَرِثُ
وَرَّاثٌ	لَنْ يَرِثَ
أَوْرَثُ	لِيَرِثْ
مَا أَوْرَثَهُ	لاَ يَرِثُ
أَوْرِثْ بِهِ	رِثْ

Muzaridən Törəyən Feillərin Əsl Halları

Əsli	İ'lalli Hali

يَوْرِثُ	يَرِثُ
لَمْ يَوْرِثْ	لَمْ يَرِثْ
لَمَّا يَوْرِثْ	لَمَّا يَرِثْ
مَا يَوْرِثُ	مَا يَرِثُ
لاَ يَوْرِثُ	لاَ يَرِثُ
لَنْ يَوْرِثَ	لَنْ يَرِثَ
لِيَوْرِثْ	لِيَرِثْ
لاَ يَوْرِثْ	لاَ يَرِثْ
إِوْرِثْ	رِثْ
لاَ تَوْرِثْ	لاَ تَرِثْ

Əmr Feilləri

Əmr Feili	Törədiyi Feil
رِثْ	تَرِثْ
رِثَا	تَرِثَانِ
رِثُوا	تَرِثُونَ
رِثِي	تَرِثِينَ
رِثَا	تَرِثَانِ
رِثْنَ	يَرِثْنَ

Cədvəldə sağ tərəfdə olan müxatəb və müxatəbə siğalarından əmr-i hazır düzəldilir. Formulumuz, müxatəb və müxatəbə siğalarında olan muzari feillərin əvvəllərindən muzaraət hərfini hazf etmək, son hərfin hərəkəsini cəzm etməkdir. Sonra feilinin əvvəlində sakit hərf qalırsa əvvələ bir vasıl həmzəsi gətiririk. Bu vasıl həmzəsinin hərəkəsi feilinin aynul feilinə baxılaraq qoyulur. Əgər əmr-i hazır düzəldilən muzari feilinin ayn ul-feili damməli isə vasıl həmzəsi damməli olur, deyilsə kəsrəli olur. Əgər muzaraət hərfi hazf edildikdən sonra feilinin əvvəlində hərəkəli bir hərf varsa vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur.

Cədvəldəki əmr-i hazır düzəldilən muzari feillərdən yalnız müfrəd müzəkkər müxatəb siğasının, yəni تَرِثُ feilinin sonunda hərəkə var. Halı əmr-i hazır düzəldilərkən cəzm edilir. Digərlərinin isə sonlarında nun hərfi var. Burada da hərfi hazf edəcəyik. Lakin cəmi müənnəs nunu heç vaxt düşmür, olduğu kimi həmişə fətəlidir və mebnidir. Digər muzari feillər əfâl-i xamsədən olduğu üçün sonlarındakı nunlar cəzm halında düşür.

Yuxarıdakı əmr feillərinin əsas hallarından birinin dəyişikliyi

Muzari Feil	تَرِثُ
Əsli	تَوْرِثُ
Muzaraət hərfi silindi	وْرِثُ
Sonu cəzm edildi	وْرِثْ
Başına vasıl həmzəsi gəldi	إِوْرِثْ
Sakit vavdan əvvəl kəsrəli hərf gələrsə vav silinir	إِرِثْ
Vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmadı və feilinin son halı oldu	رِثْ

Müxatəb və müxatəbə siğalarının əmr-i hazırını etdikdən sonra, qayıb feillərin əmr-i qayıbını etməyə keçək. Əmr-i qayıb demək, qarşımızda olmayan 3-cü şəxslərə bir əmr vermək üçün qurulan siğalardır. 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün lâm ul-əmr, yəni əmr lâmını istifadə etməliyik. Əmr lâmı لِ "li" kəsrəlidir və feilinin əvvəlinə gəlir. Əmr-i hazır üçün tətbiq etdiyimiz bütün qaydalar burada da keçərlidir.

Muzari Feildən Əmr-i Qayıb Düzəltməsi
لِيَرِثْ	لِيَرِث	لِيَرِثُ	يَرِثُ
لِيَرِثَا	لِيَرِثَا	لِيَرِثَانِ	يَرِثَانِ
لِيَرِثُوا	لِيَرِثُوا	لِيَرِثُونَ	يَرِثُونَ
لِتَرِثْ	لِتَرِث	لِتَرِثُ	تَرِثُ
لِتَرِثَا	لِتَرِثَا	لِتَرِثَانِ	تَرِثَانِ
لِيَرِثْنَ	لِيَرِثْنَ	لِيَرِثْنَ	يَرِثْنَ

Emsile-i Muttaride

Mazi Məlum
وَرِثُوا	وَرِثَا	وَرِثَ
وَرِثْنَ	وَرِثَتَا	وَرِثَتْ
وَرِثْتُمْ	وَرِثْتُمَا	وَرِثْتَ
وَرِثْتُنَّ	وَرِثْتُمَا	وَرِثْتِ
وَرِثْنَا وَرِثْتُ

Muzari Məlum
يَرِثُونَ	يَرِثَانِ	يَرِثُ
يَرِثْنَ	تَرِثَانِ	تَرِثُ
تَرِثُونَ	تَرِثَانِ	تَرِثُ
تَرِثْنَ	تَرِثَانِ	تَرِثِينَ
نَرِثُ أَرِثُ

Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.