Vav və Ya-nın Əlifə yönəlməsi

Mutel, mudaâf və mehmuz feilərin i'lâl hallarına gəldikdə; əgər vav və ya hərfi hərəkəlidirsə və onlardan əvvəlki hərf fətəlidirsə, bu halda həmin vav və ya hərfi əlifə çevrilir.

Vav və ya hərfinin əcvəf feildə əlifə çevrilməsi
Məna	İlal	Əsl	Son Hali
Dedi	قَالَ	قَوَلَ	قَالَ
Ölçdü	كَالَ	كَيَلَ	كَالَ
Yatdı	نَامَ	نَوِمَ	نَامَ
Qorxdu	خَافَ	خَوِفَ	خَافَ

Vav və ya hərfinin naqis feildə əlifə çevrilməsi
Məna	Feil	Əsl	Son Hali
hücum etdi	غَزَا	غَزَوَ	غَزَا
atdı	رَمَى	رَمَيَ	رَمَى

رَمَى feilindəki ى hərfi "a" səsi ilə mim hərfini oxudur. Tələffüzdə əlif yoxdur, amma təqdirən əlif var. Bu غَزَا və رَمَى feilərinin təsniyələri üçün غَزَوَا və رَمَيَا deyirsən. Bu təsniyələrdə hərəkəli vav və ya əlifə çevrilmir. Eyni şəkildə, bu غَزَا və رَمَى feilərinin cəmi müənnəs formalarında, müxatəbə və nəfsi mütəkəllim şəkillərində də vav və ya əlif hərfinə çevrilmir. Çünki sakin vav və sakin ya əlifə qəlb ola bilməzlər.

غَزَوْا	غَزَوَا	غَزَا
غَزَوْنَ	غَزَتَا	غَزَتْ
غَزَوْتُمْ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتَ
غَزَوْتُنَّ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتِ
غَزَوْنَا غَزَوْتُ

İzahlar; Əvvəlcə bilməliyik ki, i'lâl qaydası belədir: vav və ya hərfi hərəkəlidirsə (bu hərəkənin hansı olması fərq etmir) və ondan əvvəlki hərf fətəlidirsə, bu mütəhərrik vav və ya hərflər əlif hərfinə çevrilir. 

غَزَوَا
təsniyə müzəkkər qayıb naqis feildə vav və ya hərfinin əlif hərfinə çevrilməsi niyə mümkün deyil?
Əsl	غَزَوَا
İlal	غَزَاا
İctimai sakineyn	غَزَا

Əgər vav hərfi ilal qaydasına görə əlif hərfinə çevrilsəydi, غَزَاا kimi iki sakit əlif hərfi yanaşı gələcəkdi və ictimai sakineyn halında hərflərdən biri ixtisar olunardı və nəticədə غَزَا yaranardı. Onsuz da müfrəd müzəkkər qayıb غَزَا olduğu halda, təsniyəsinə necə غَزَا deyə bilərik? Bu qarışıqlıq olmasın deyə təsniyələrdə vav və ya hərfi əlifə çevrilmir.

Lakin əsli olmayan bir sükun ilə sakit olan vav və ya hərfi, mə qabli hərəkəli və özü sakit olduğu üçün əlif hərfinə çevrilə bilər. Buna misal olaraq اَقَامَ və اَبَاعَ feiləri göstərilə bilər. 

اَقَامَ və اَبَاعَ feillərindəki sakit vav hərfinin əlif hərfinə çevrilməsi
Feil	اَبَاعَ	اَقَامَ
Əsl	اَبْيَعَ	اَقْوَمَ
Səhhih olan hərf, hərəkəni daşımağa illətli hərfdən daha qabiliyyətlidir. Misallarımızda اَقْوَمَ və اَبْيَعَ feillərində وَ və يَ hərflərinin hərəkələrini özlərindən əvvəlki səhhih hərflərə veririk. Bundan sonra feillər belə olur:
Hərəkə verilişi	اَبَيْعَ	اَقَوْمَ
Vav və ya sakitdir, amma mə qabli hərflər hərəkəlidirsə, normalda əlifə çevrilməzlər. Amma buradakı vav və ya hərflərinin sükunu əsli olmayan sükundur. Çünki hərəkələrini mə qabli hərflərə verdilər. Buna görə də sakit vav və ya əlif hərfinə çevrilə bilər. Sonra isə:
Son halı	اَبَاعَ	اَقَامَ