Təfâ'ul Babı

Bu bab, sülasi mücerred bir feilinin əvvəlinə fətəhəli bir te hərfi və fa-ul feililə ayn-ul feili arasına bir elif hərfi artırılmaqla 5 hərfli olub تَفَاعَلَ "təfa'ələ" vəznində olması ilə əldə edilir. Bu baba daxil olan feilər müşarəkət (eyni feilə ortaq olmaq) və yapmacıqlıq (söhbət gedən feildə) ifadə edir. Bu bab həmçinin mufaələ babı ilə ortaq məna daşıyır.

تَفَاعُلْ Babı
Təfaul Məzdər	Təfaul Muzari	Təfaul Mazi	Sülasi Mücerred Mazi
تَفَاعُلاً	يَتَفَاعَلُ	تَفَاعَلَ	لَ عَ ا فَ تَ
تَبَاعُدًا uzaqlaşmaq	يَتَبَاعَدُ uzaqlaşır	تَبَاعَدَ uzaqlaşdı	بَعِدَ uzaq oldu

*Bu babın ortaq məna ifadə edən mənasına Məsələn;

تَضَارَبَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو

Zeyd Amr ilə döyüşdü

Döyüşmək ortaq bir hərəkətdir. Hər iki tərəf də bir-birinə vurmuşdur. Əgər feilimiz sülasi mücerred olsaydı;

ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا

Zeyd Amrı döydü

Bu halda birtərəfli olardı. Hərəkət iki tərəfli olduqda təfa'ul babına daxil olur.

*Bu babın yapmacıqlıq (olmadığı halda olmuş kimi göstərmək) ifadə edən mənasına Məsələn;

تَمَارَضَ زَيْدٌ

Zeyd xəstə kimi göründü

Əslində Zeyd xəstə deyil. Orduda revire gedən bəzi adamlar xəstə olmadığı halda növbədən və digər işlərdən yayınmaq üçün xəstə rolu oynayarlar. O adamlara təmaruz edən xəstə deyilir. 

تَجَاهَلَ زَيْدٌ

Zeyd cahil kimi göründü

Əslində Zeyd cahil deyil. Bilə-bilə bilmirmiş kimi davranıb. Türk dilindəki söz sənətlərindən "tecahül-ü arif" (bildiyi halda cahil kimi davranmaq) sənətini xatırlayın.

تَنَاوَمَ زَيْدٌ

Zeyd yuxuya getmiş kimi etdi

تَغَافَلَ زَيْدٌ

Zeyd qafil kimi göründü

تَمَاوَتَ زَيْدٌ

Zeyd ölü kimi davrandı

-Əslində yatmadığı halda yuxuya getmiş kimi etdi, qafil olmadığı halda qafil kimi göründü, ölü olmadığı halda ölü kimi davrandı.

Təfaul babı məzdər	Təfaul babı muzari	Təfaul babı mazi	Sülasi mücerred mazi
تَمَارُضًا	يَتَمَارَضُ	تَمَارَضَ	مَرِضَ
تَجَاهُلاً	يَتَجَاهَلُ	تَجَاهَلَ	جَهِلَ
تَنَاوُتًا	يَتَنَاوَمُ	تَنَاوَمَ	نَامَ
تَغَافُلاُ	يَتَغَافَلُ	تَغَافَلَ	غَفَلَ
تَمَاوُتًا	يَتَمَاوَتُ	تَمَاوَتَ	مَاتَ

*Söhbət gedən hərəkətdə ortaq olmaq iki nəfər arasında olduğu kimi, iki toplum (qəbilə, qrup, ölkə, tərəf və s.) arasında da ola bilər. Hətta bir nəfərlə bir toplum arasında da mümkündür. 

-İki nəfər arasındakı müşarəkətə Məsələn;

تَكَاتَبَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو

Zeyd ilə Amr yazışdı

-İki toplum arasındakı müşarəkətə Məsələn;

تَحَارَبَ إِسْرَائِيلُ وَ أَمَرِيكَا

İsrail ilə Amerika vuruşdu

-Bir nəfərlə toplum arasındakı müşarəkətə Məsələn;

تَقَاتَلَ اللهُ صَهْيُونِيِّينَ

Allah sionistləri məhv etdi

Təbii ki, bu müşarəkətdə Allaha heç kim qarşılıq verə bilmədiyi üçün birtərəfli baş vermişdir. 

*Bu babın muzari şəkillərində əvvəlki (təfə'ul) babında olduğu kimi iki te hərfi yanaşı gəlir. Tələffüz rahatlığı üçün te hərflərindən biri ixtisar edilir;

لاَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ

Günah və düşmənlikdə bir-birinizə kömək etməyin

Cümlədəki تَعَاوَنُ sözünün əsli تَتَعَاوَنُ şəklindədir.

Məsələlər

تَنَاقَشَ الْوَلَدُ بِأَبِيهِ

Uşaq atası ilə mübahisə etdi

تَتَعَاوَنُ زَيْدٌ مَعَ عَمْرٍو 

Zeyd Amr ilə yardımlaşdı

تَبَاعَدَتِ السُّفُنُ عَنِ الْمِينَاءِ

Gəmilər limandan uzaqlaşdı

أَتَصَادَفُ مَع مُعَلِّمِي فِي الْمَطْعَامِ أَحْيَانًا

Müəllimimlə bəzən yeməkxanada rastlaşıram

تَضَاحَكُوا الْفَتَيَاتُ أَثْنَاءَ الدَّرْسِ

Qızlar dərs zamanı bir-birinə güldülər

تَعَارَضَ حُكْمُ الْمُحَامِي مَعَ الدُّسْتُورِ

Vəkilin qərarı konstitusiya ilə ziddiyyət təşkil etdi

تَقَاتَلَ أَمَرِيكَا مَعَ الصِّينِ

Amerika Çinlə vuruşdu

*Təfa'ul babının əvvəlinə gələn te hərfi əvvəlki babda olduğu kimi özündən sonrakı (əvvəl sülasi mücerred olan feilinin fa-ul feilinə) hərfə çevrilir. Bu halda feilinin əvvəlində eyni növdən iki hərf olur və idğam baş verir. İdğam nəticəsində feilinin əvvəlində şəddəli bir hərf olur və feilinin oxunması üçün məksur bir vasıl həmzəsi artırılır.

Sülasi mücerred mazi feil	ثَقُلَ ağır oldu	دَرَأَ dəf etdi
Təfa'ul babından mazi	تَثَاقَلَ	تَدَارَأَ
Te hərfinin sonrakı hərfə çevrilməsi	ثَثَاقَلَ	دَدَارَأَ
Hərflərin idğama girməsi	ثَّقَالَ	دَّارَأَ
Vasıl həmzəsinin gəlməsi	إِثَّقَالَ	إِدَّارَأَ
Muzari forması	يَثَّاقَلُ	يَدَّارَأُ
İsm-i fail forması	مُثَّاقِلٌ	مُدَّارِئٌ

إِذَا قِيلَ لَكُمْ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللهِ إِثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ

Sizə Allah yolunda səfərbər olun deyildikdə, ağırlaşıb yerə yapışdınız (döyüşə getməmək üçün yerlərindən qalxmadılar)

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَأَدَّارَأْتُمْ فِيهَا

Birini öldürdünüz və ölümü (günahı) bir-birinizin üstünə atdınız

Emsile-i Muttaride

(Mazi, Muzari, Əmir)

تَجَاهَلُوا يَتَجَاهَلُونَ لِيَتَجَاهَلُوا	تَجَاهَلَا يَتَجَاهَلَانِ لِيَتَجَاهَلَا	تَجَاهَلَ يَتَجَاهَلُ لِيَتَجَاهَلْ
تَجَاهَلْنَ يَتَجَاهَلْنَ لِيَتَجَاهَلْنَ	تَجَاهَلَتَا تَتَجَاهَلَانِ لِتَتَجَاهَلَا	تَجَاهَلَتْ تَتَجَاهَلُ لِتَتَجَاهَلْ
تَجَاهَلْتُمْ تَتَجَاهَلُونَ تَجَاهَلُوا	تَجَاهَلْتُمَا تَتَجَاهَلَانِ تَجَاهَلَا	تَجَاهَلْتَ تَتَجَاهَلُ تَجَاهَلْ
تَجَاهَلْتُمْ تَتَجَاهَلْنَ تَجَاهَلْنَ	تَجَاهَلْتُمَا تَتَجَاهَلَانِ تَجَاهَلَا	تَجَاهَلْتِ تَتَجَاهَلِينَ تَجَاهَلِي
تَجَاهَلْنَا نَتَجَاهَلُ لِنَتَجَاهَلْ تَجَاهَلْتُ أَتَجَاهَلُ لِأَتَجَاهَلْ

Emsile-i Muxtelife

تَفَاعَلَ	تَجَاهَلَ
يَتَفَاعَلُ	يَتَجَاهَلُ
تَفَاعُلاً	تَجَاهُلاً
مُتَفَاعِلٌ	مُتَجَاهِلٌ
مُتَفَاعَلٌ	مُتَجَاهَلٌ
لَمْ يَتَفَاعَلْ	لَمْ يَتَجَاهَلْ
لَمَّا يَتَفَاعَلْ	لَمَّا يَتَجَاهَلْ

مَا يَتَفَاعَلُ	مَا يَتَجَاهَلُ
لاَ يَتَفَاعَلُ	لاَ يَتَجَاهَلُ
لَنْ يَتَفَاعَلَ	لَنْ يَتَجَاهَلَ
لِيَتَفَاعَلْ	لِيَتَجَاهَلْ
لاَ يَتَفَاعَلْ	لاَ يَتَجَاهَلْ
تَفَاعَلْ	تَجَاهَلْ
لاَ تَتَفَاعَلْ	لاَ تَتَجَاهَلْ

مُتَفَاعَلٌ	مُتَجَاهَلٌ
تَفَاعُلَةً حَسَنَةً	تَجَاهُلَةً حَسَنَةً
تُفَيْعِلٌ	تُجَيْهِلٌ
تَفَاعُلِيٌّ	تَجَاهُلِّيٌّ
أَحْسَنُ تَفَاعُلاً	أَحْسَنُ تَجَاهُلاً
مَا أَحْسَنَ تَفَاعُلَهُ	مَا أَحْسَنَ تَجَاهُلَهُ
أَحْسِنْ بِتَفَاعُلِهِ	أَحْسِنْ بِتَجَاهُلِهِ