6. Kâne və bənzərlərinin adı
Kâne və bənzərləri deməyimizdən məqsəd naqis feilərə işarə etməyimizdir. Bir feilə naqis feil deməyimizin səbəbi, qarşısına aldığı isimlə birlikdə mənanı tam olaraq ifadə edə bilməməsi ilə bağlıdır. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün bir xəbər gətiririk. Məhz bu xəbərə ehtiyacı olan feilərə naqis feil deyilir. Əksinə, xəbəri olmadan da ismi ilə mənanı ifadə edən feilərə isə tam feil "mütləq feil" deyilir.
Kâne və bənzərləri (bəzi mənbələrdə kâne və qardaşları və ya naqis feilər adlandırılır) olan feilər bir isim cümləsinin əvvəlinə gəlir və qarşısına aldığı ismi ref edir, xəbəri isə nəsb edir.
| Xəbər | Mübtəda |
| عَظِيمٌ | اَللهُ |
| Allah əzimdir | |
Cədvəldə bir isim cümləsi yer alır. Məf'ul olan mübtəda və xəbəri görürük. Başlarında heç bir ədad yoxdur. Amma naqis feilərdən biri gəldikdə, mübtəda ref olub o naqis feilinin ismi olur, xəbər isə nəsb olub o naqis feilinin xəbəri olur.
| عَظِيمًا | اللهُ | كَانَ |
| Əzim | Allah | oldu, -dır |
| kane-nin xəbəri | kane-nin ismi | Naqis feil |
| Allah əzimdir | ||
Bütün naqis feilər;
| كَانَ naqis feili 3 zamanda da istifadə olunur |
| قَائِمًا | زَيْدٌ | كَانَ |
| Kane-nin xəbəri | Kane-nin ismi | Kane |
| Zeyd ayaqda idi və Zeyd ayağa qalxan oldu | ||
| الْآنَ | قَائِمًا | زَيْدٌ | يَكُونُ |
| Zaman zərfi | Kane-nin xəbəri | Kane-nin ismi | olur |
| Zeyd hazırda ayağa qalxır, ayaqdadır | |||
| قَاعِدًا | زَيْدٌ | سَيَكُونُ |
| Kane-nin xəbəri | Kane-nin ismi | olacaq |
| Zeyd oturacaq və ya Zeyd oturucu olacaq | ||
كَانَ feili, وُجِدَ (mövcud oldu, tapıldı) feili mənasında, tam feil kimi istifadə oluna bilər.
| وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ | ||
| وَ | və |
Ve in kane züUsratin feneziretun ila meyseretin Əgər (borclu) çətin vəziyyətdədirsə (ödəyə bilmirsə) o halda vəziyyəti asanlaşana qədər gözləmək lazımdır. |
| إِنْ | əgər | |
| كَانَ | oldu | |
| ذُو عُسْرَةٍ | Çətinlik sahibi | |
| فَ | elə isə | |
| نَظِرَةٌ | gözləmək | |
| إِلَى | -a, -ə qədər | |
| مَيْسَرَةٍ | asanlıq | |
صَارَ feili "döndü, hal dəyişdi" deməkdir. Əvvəl belə idi, sonra başqa cür oldu mənasında işlədilir.
| غَنِيًّا | فَصَارَ | فَقِيرًا | زَيْدٌ | كَانَ |
| Varlı | Beləcə oldu | Kasıb | Zeyd | oldu |
| Zeyd kasıb idi, varlı oldu. | ||||
| صَارَ feilinə mənaca bənzəyən digər naqis feilər |
| آلَ | Döndü |
| رَجَعَ | Döndü |
| حَالَ | Dəyişdi |
| إِسْتَحَالَ | Dəyişdi |
| تَحَوَّلَ | Dəyişdi |
| إِرْتَدَّ | Döndü |
| جَاءَ | Gəldi |
| قَعَدَ | Oturdu |
Bu 8 feil sara'ya əlavə edilərək istifadə olunmuşdur. Bu feilər; keçmək, dəyişmək, dönmək, dəyişmək mənalarında tam feil kimi işlədilir. Xəmir bişəndə keks olduqda "hale" naqis feili istifadə olunur. Yəni xəmir keks halına gəldi, keks halına çevrildi kimi.
| Yenə naqis feillərdəndir |
| أَصْبَحَ | sübh oldu |
| أَمْسَى | axşam oldu |
| أَضْحَى | quşluq vaxtı oldu |
| ظَلَّ | gün kölgəli oldu |
| بَاتَ | gecə oldu |
Bu naqis feilər vaxt bildirir. Azərbaycan dilində deyirik ki, “axşama qədər səni gözlədim”, halbuki gələcək adam 2 saat gec gəlib. Burada vaxtın çox keçdiyini bildirmək üçün deyilən bir naqis feil var. Və ya səhərə qədər işləyən adama, sabahladı deyirik. Və ya bölgələrdə deyildiyi kimi “gün axşam oldu, sən hələ bu işi bitirə bilmədin” kimi. Vaxta əsaslanıb bir işi bildirməkdir əslində.
| Yenə naqis feillərdəndir |
| آضَ | döndü |
| عَادَ | döndü |
| غَدَا | günortadan əvvəl getdi |
| رَاحَ | günortadan sonra getdi |
| إِنَّ اللهَ يُمْسِكُ السَمَوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولاَ | يَزُولُ | زَالَ | 1.Bab |
| Şübhəsiz ki, Allah göyləri və yeri yox olmasın deyə saxlayır. | yox olur | yox oldu |
| زَالَ زَيْدٌ ضَأْنَهُ مِنْ مَعْزِ فُلاَنٍ | يَزِيلُ | زَالَ | 2.Bab |
| Zeyd qoyunlarını filankəsin keçilərindən ayırdı | ayırır | ayırdı |
| زَالَ feili kimi olan naqis feilər |
| رَامَ | وَنَى | أفْتَأَ | بَرِحَ | فَتَأَ |
Cədvəldəki زَالَ feili kimi olan 5 naqis feil "davamlı oldu" mənasındadır. Və bu feilərin naqis ola bilməsi üçün inkar və ya qadağan bildirən bir sözlə işlədilmələri lazımdır.
كَانَ الرَّجُلُ مَرِيضًا
Adam xəstə oldu
صَارَ الْجَوُّ بَارِدًا
Hava soyudu
أَضْحَى الضَّبَابُ كَثِيفًا
Quşluq vaxtı duman sıx oldu
ظَلَّ الْوَلَدُ جَالِسًا
Uşaq gündüz oturdu
أَصْبَحَ الرَّجُلُ
Adam sübh oldu
بَاتَ النُّورُ ضَئِيلاً
İşıq gecə zəiflədi
أَمْسَى الرَّجُلُ مُتْعَبًا
Adam yorğun olaraq axşam oldu