Qeyr-i Münsərif İsimlər

Qeyri-münsərif və ya mumteni' us-sarf "Sarfdan məhrum edilmiş" deməkdir və bir ismin çəkimsiz olduğunu bildirir. Qeyri-münsərif isimlər 7 fərqli isim növü ilə araşdırılır və heç vaxt tənvin almırlar, həmçinin kəsrə ilə də işlənməzlər. Bu isə onların yalnız fətəhə və ya dammə ilə ola biləcəyini göstərir. Rəf halında i'rab əlaməti dammədir, nəsb və cərr halında isə i'rab əlaməti fətəhədir. 7 qeyri-münsərif isim aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.

Qeyri-münsərif İsimlər

7 İsim Növü	Rəf Hali	Nəsb Hali	Cərr Hali
adil isim	عُمَرُ	عُمَرَ	عُمَرَ
Müənnəs	طَلْحَةُ	طَلْحَةَ	طَلْحَةَ
ucmə "xarici" isim	إِبْرَاهِيمُ	إِبْرَاهِيمَ	إِبْرَاهِيمَ
cəm isim	مَسَاجِدُ	مَسَاجِدَ	مَسَاجِدَ
tərkiblər	مَعْدِى كَرَبَ	بَعْلَبَكَّ	چَانَاقْ قَلَعَه
elif-nun'lu isimlər	عِمْرَانُ	عِمْرَانَ	عِمْرَانَ
Fəil vəznində olanlar	أَحْمَدُ	أَحْمَدَ	أَحْمَدَ

Cədvəldə qeyri-münsəriflərə bir nümunə verilərək rəf, nəsb və cərr hallarında i'rab dəyişikliyi göstərilmişdir. Bu isimləri ardıcıl olaraq nəzərdən keçirək;

Adil İsim: Daha əvvəl bir feil və ya isimdən çevrilmiş (mədul) olan isimlərdir. Nümunədə verilən عُمَرُ kəlməsi əvvəl عَامِرٌ "ömür verən" sözündən törəmişdir və ya belə ehtimal edilir. Aşağıda عُمَرُ kəliməsinin rəf, nəsb və cərr halındakı i'rab əlamətlərini görəcəyik.

Adil İsim
Rəf Hali Dammə ilədir	جَاءَ عُمَرُ Ömər gəldi
Nəsb Hali Fəthə ilədir	رَأَيْتُ عُمَرَ Öməri gördüm
Cərr Hali Fəthə ilədir	مَرَرْتُ بِعُمَرَ Ömərə rast gəldim

Müənnəs İsim: Sonuna dişilik tə'si, əlif-i məqsurə və əlif-i məmdudə birləşən və ya aşkar şəkildə bu əlamətlərə malik olmasa da, mənəvi olaraq müənnəs mənası daşıyan isimlərdir.

Müənnəs tə'si olan isimlər
عَائِشَةُ Ayişə	مَكَّةُ Məkkə
حَمْزَةُ Həmzə	قَتَادَةُ Qətadə
طَلْحَةُ Talha	مُعَاوِيَةُ Muaviya

Sonunda Əlif-i Məqsurə olan İsimlər	Sonunda Əlif-i Məmdudə olan İsimlər
لَيْلَى Leyla	بَيْضَاءُ Ağ
بُشْرَى Büşra	حَمْرَاءُ Qırmızı
كُبْرَى Kübra	زَرْقَاءُ Mavi

Mənəvi Müənnəs İsimlər
زَيْنَبُ Zeynəb	مَرْيَمُ Məryəm	سُعَادُ Suad

Qeyd: Ortadakı hərfi səkin olan 3 hərfli müənnəs isimlərin tənvin alması mümkündür. Bu müənnəslərin sonunda ta-i tənis yoxdur.

بَدْرٌ Bədr

هِنْدٌ Hind

مِصْرٌ Misir

Ucmə "Xarici dildən keçmiş" İsim: Xarici dildən ərəbcəyə keçmiş bəzi isimlər "ucmə" adlanır. Bu isimlər də digər bütün qeyri-münsəriflər kimi rəf halında dammə ilə, nəsb və cərr halında isə fəthə ilə i'rablanır.

Ucmə İsimlər
إِبْرَاهِيمُ İbrahim	مُوسَى Musa	يُوسُفُ Yusif	إِسْحَقُ İshaq
إِسْمَاعِيلُ İsmayıl	هَارُونُ Harun	يَعْقُوبُ Yaqub	عِسَى İsa

Cəm "Siga-i Müntehel Cumu & Son cəm sigası" İsim: Adətən feâ'il, məfa'il, məfa'îl, fəva'il, əfa'il, əfa'îl vəznində olan cəm isimlərdir.

Vəzn	Mövzun
مَفَاعِلُ vəzni	مَسَاجِدُ məscidlər
مَفَاعِيلُ vəzni	مَفَاتِيحُ açarlar
فَوَاعِلُ vəzni	قَوَاعِدُ qaydalar
فَعَاعِلُ vəzni	سَلاَسِلُ zəncirlər
أَفَاعِلُ vəzni	أَقَارِبُ yaxınlar
أَفَاعِيلُ vəzni	أَبَابِيلُ əbabillər

Sonu Elif-nun ilə bitən isimlər; Bu isimlərin müənnəsləri فَعَلَى vəznində olmalıdır. Əgər فَعْلاَنَةٌ vəznində olarsa, o halda həmin isim qeyri-münsərif sayılmır.

"Oyaq Qalan"	Vəzn	Mövzun
Müzəkkər	فَعْلاَنُ	سَهْرَانُ
Müənnəs	فَعَلَى	سَهْرَى

Feil vəznində olan isimlər; Bəzən məzi və ya müzari feil vəzninə uyğun isimlər gələ bilər. Bu kimi isimlər qeyri-münsərifdir və sarfdan pay almırlar. Cümlədə feil ilə qarışdırılmamalıdır.

Məzi kimi	Müzari kimi
أَحْمَدُ Əhməd	يَزِيدُ Yezid

Qeyd: أَفْعَلُ vəznində olan isimlər qeyri-münsərifdir.

Qeyd 2: Əgər qeyri-münsərif ismin əvvəlinə əlif-lam gələrsə və ya muzaf olarsa, o zaman münsərif ismə çevrilir.

فِي الْمَسَاجِدِ

məscidlərdə

فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ

ən gözəl vəziyyətdə