İsm-i Fəil

Fildən törəyib bir işi edən şəxsi bildirən sözə ism-i fail deyilir. Türk dilində bu, təsirli sifət feil deməkdir. Sülasi mücərrədlərin ilk dörd babı üçün ism-i fail فَاعِلٌ “fa’ilun” vəznində, beşinci və altıncı bablarda isə فَعِيلٌ “fe’ilun” vəznində gəlir.

Vəzn və Mənaları		Mövzun və Mənaları
kömək etdi	نَصَرَ	نَاصِرٌ	kömək edən
vurdu	ضَرَبَ	ضَارِبٌ	vuran
açdı	فَتَحَ	فَاتِحٌ	açan
bildi	عَلِمَ	عَالِمٌ	bilən
səxavətli oldu	كَرُمَ	كَرِيمٌ	ikram edən
zənn etdi	حَسِبَ	حَسِيبٌ	zənn edən

İsm-i faillərin zamirlərlə (şəxs əvəzliyi) çəkimləri 10 ədəddir. Bu 10 çəkimi sizə فَتَحَ "feteha-açdı" keçmiş feilindən verəcəyik. Bu çəkimlərdən sonra fərqli ism-i faillərlə misallar göstərəcəyik. Buradakı feilərin hamısı (bundan sonrakı bütün dərslər daxil olmaqla) sülasi mücərrəd "3 hərfli" feilərə aiddir. Növbəti dərslərimizdə sülasi məzid "3 hərfə əlavə olunan bablar" və rübai "dördhərfli" feilərin xüsusiyyətləri və çəkimlərini izah edəcəyik.

İsm-i Fail Mövzunları

Mənalar

فَاتِحٌ	Açan bir kişi / bir əşya
فَاتِحَانِ	Açan iki kişi / iki əşya
فَاتِحُونَ	Açan kişilər / əşyalar
فَاتِحَةٌ	Açan bir qadın / bir əşya
فَاتِحَتَانِ	Açan iki qadın / iki əşya
فَاتِحَاتٌ	Açan qadınlar / əşyalar
فُتَّاحٌ	Açan kişilər / əşyalar
فُتَّحٌ	Açan kişilər / əşyalar
فَتَحَةٌ	Açan kişilər / əşyalar
فَوَاتِحٌ	Açan qadınlar / əşyalar

فُتَّاحٌ və فُتَّحٌ və فَتَحَةٌ vəznləri cəmi-mükkəsərdir, yəni qırıq cəmlərdir. Qaydalı quruluşları yoxdur. Kişilərlə bağlı digər bablarda cəmi-müsəhhəh quruluşdadır və qiyasilidir. Müfrədinin quruluşu heç vaxt pozulmur.

فَوَاتِحٌ vəzni də cəmi-mükkəsərdir, yəni qırıq cəmdir. Qaydalı quruluşu yoxdur. Digər cəmi-müənnəs vəzni isə cəmi-müsəhhəh, yəni müfrəd halının forması heç vaxt pozulmayan cəm deməkdir.

Mazi feil və mənaları		İsm-i Fail Vəzni	İsm-i Fail Mövzunu və Mənaları
yazdı	كَتَبَ	فَاعِلٌ	كَاتِبٌ	yazan
öldürdü	قَتَلَ		قَاتِلٌ	öldürən
dedi	قَالَ		قَائِلٌ	deyən
daxil oldu	دَخَلَ		دَاخِلٌ	daxil olan
oturdu	جَلَسَ		جَالِسٌ	oturan
yedi	أَكَلَ		آكِلٌ	yeyən
soruşdu	سَئَلَ		سَائِلٌ	soruşan
doldurdu	مَلاَ		مَالِئٌ	dolduran

Aşağıdakı cədvəldə olan ism-i faillər 5-ci və 6-cı babdan gələn feilərdən düzəlmişdir. Təbii ki, biz bu bablara ism-i faildən çox sifət-i müşəbbəh deyirik. Nəhv elminə aid bölmələrdə ətraflı danışılacaq.

Mazi feil və mənaları		İsm-i Fail Vəzni	İsm-i Fail Mövzunu və Mənaları
zənn etdi	حَسِبَ	فَعِيلٌ	حَسِيبٌ	zənn edən
gözəl oldu	حَسُنَ		حَسِينٌ	gözəl olan
səxavətli oldu	كَرُمَ		كَرِيمٌ	səxavətli olan
gözəl oldu	جَمُلَ		جَمِيلٌ	gözəl olan
böyük oldu	كَبُرَ		كَبِيرٌ	böyük olan

Həm فَاعِلٌ vəznindən ism-i fail, həm də فَعِيلٌ vəznindən sifət-i müşəbbəh kimi gələn feilər də var;

Fa'ilun vəzni		Vəzn	Fe'ilun vəzni
yaxşı olan	سَالِمٌ	فَاعِلٌ فَعِيلٌ	سَلِيمٌ	yaxşı olan
bilən	عَالِمٌ		عَلِيمٌ	bilən
güclü olan	قَادِرٌ		قَدِيرٌ	güclü olan
şərik olan	شَارِكٌ		شَرِيكٌ	şərik olan