Fellərin hissələri

Ərəbcədə fellər əsasən ya 3 hərflidir, ya da 4 hərflidir. Bu, əsasən 3 və ya 4 hərfli fellərin quruluşuna baxılaraq bir sıra dəyişikliklərə məruz qalır və minimum 2 hərfli, maksimum 6 hərfli ola bilərlər. Məsələn; əsasən 3 hərfli olan bir fellin bir hərfi düşə bilər və 2 hərfli ola bilər, yaxud 3 hərf əlavə olunaraq 6 hərfli bir fel ola bilər. Əsasən 4 hərfli olan fellərdə hərflər azalmaz, lakin bir hərf əlavə olunaraq 5 hərfli ola bilərlər. Bu dərsimizdə felləri hissələrə ayıracağıq.

Felləri quruluşuna görə təsnif etmək istədikdə, hərflərinin vəziyyətinə görə (elif, vav, ya və ya şəddəyə sahib olub-olmamasına görə) 7 hissəyə bölmək olar. İkinci olaraq isə hərf sayına və elif, vav və ya ya hərflərindən birini alıb-almamasına görə 8 hissəyə bölmək mümkündür. Bu 7 hissəyə aksam-ı səba, 8 hissəyə isə aksam-ı səmaniyə deyilir.

Ərəbcədə feli təşkil edən hərflərin sıralanması var. Felin 1-ci hərfi fa ul-fiil "felin fa hərfi", 2-ci hərfi ayn ul-fiil "felin ayn hərfi" və 3-cü hərfi isə lam ul-fiil "felin lam hərfi" adlanır. Cədvəli diqqətlə incələyin.

Lam ul-fiil	Ayn ul-fiil	Fa ul-fiil
ل	ع	ف
ب	ت	ك

Yuxarıdakı cədvəldə كَتَبَ "kətəbə-yazdı" mazi felinin birinci, ikinci və üçüncü hərflərinin adları göstərilmişdir. كَتَبَ üç hərfli bir feldir. Bu felin birinci hərfi kəf, ikinci hərfi tə və üçüncü hərfi isə bə hərfidir.

Aksam-ı Səba / 7 Hissə

1. Sahih Fel: Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olmayan felə sahih fel deyilir. Məsələn; نَصَرَ "nasara-kömək etdi" kimi.

2. Mehmuz Fel: Əsas hərflərində həmzə olan felə mehmuz deyilir. Əgər bu həmzə felin faul fiilindədirsə, ona mehmuz-ul fa deyilir, məsələn; أَخَذَ "əxəzə-aldı" kimi. Əgər bu həmzə felin aynul fiilindədirsə, ona mehmuz-ul ayn deyilir, məsələn; سَئَلَ "səələ-soruşdu" kimi. Əgər bu həmzə felin lamul fiilindədirsə, ona mehmuz-ul lam deyilir, məsələn; قَرَأَ "qəraə-oxudu" kimi.

3. Mudaaf Fel: Əsas hərflərində təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olan felə mudaaf deyilir, məsələn; مَدَّ"məd-də-uzatdı" kimi (əsli مَدَدَ 'dir).

Əsas hərflərində ilət hərfi (elif, vav və ya) olan felə mütel fel deyilir. Məsələn, ecvef və naqis olmaqla üç hissəyə bölünür.

4. Misal Fel: Əgər ilət hərfi felin faul fiilindədirsə, ona Misal və ya mütel-ul fa deyilir, məsələn; وَعَدَ "vəədə-vəd etdi" kimi.

5. Ecvef Fel: Əgər ilət hərfi felin aynul fiilindədirsə, ona Ecvef və ya mütel-ul ayn deyilir, məsələn; قَاَلَ "qalə-dedi" kimi (əsli قَوَلَ 'dir).

6. Naqis Fel: Əgər ilət hərfi felin lamul fiilindədirsə, ona Naqis və ya mütel-ul lam deyilir, məsələn; غَزَا "ğaza-qəza etdi" kimi (əsli غَزَوَ 'dir).

7. Lefif Fel: Əgər ilət hərfi felin aynul fiili və lamul fiili və ya faul fiili və lamul fiili olarsa, o felə Lefif deyilir. Aynul fiili və lamul fiili ilət hərfi olan lefif felə Lefif ul-Məqrun deyilir, məsələn; طَوَى "tava-bükdü" kimi (əsli طَوَىَ 'dir). Faul fiili və lamul fiili ilət hərfi olan lefif felə isə Lefif-i Məfruq deyilir, məsələn; وَقَى "vəqa-qorudu" kimi (əsli وَقَىَ 'dir).

Aksam-ı Səmaniyə / 8 Hissə

Tərkibində 3 əsas hərf olan felin birinci əsas hərfinə faul fiil, ikinci əsas hərfinə aynul fiil və üçüncü əsas hərfinə lamul fiil deyilir. Aksam-ı səmaniyə felin 8 hissədə öyrənildiyini bildirir.

1. Sülasi Mücerred Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olmayan üç hərfli fellərə deyilir. Məsələn; نَصَرَ "nasara-kömək etdi" kimi.

2. Sülasi Mücerred Qeyri Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olan üç hərfli fellərə deyilir. Məsələn; وَعَدَ "vəədə-vəd etdi" kimi.

3. Rübai Mücerred Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olmayan dörd hərfli fellərə deyilir. Məsələn; دَحْرَجَ "dəhrəcə-yuvarladı" kimi.

4. Rübai Mücerred Qeyri Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olan dörd hərfli fellərə deyilir. Məsələn; وَسْوَسَ "vəsvəsə-pıçıldadı" kimi.

5. Sülasi Mezid Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olmayan sülasi mezid fellərə deyilir. Məsələn; أَكْرَمَ "əkrəmə-ikram etdi" kimi.

6. Sülasi Mezid Qeyri Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olan sülasi mezid fellərə deyilir. Məsələn; أَوْعَدَ "əvadə-vəd etdirtdi" kimi.

7. Rübai Mezid Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olmayan rübai mezid fellərə deyilir. Məsələn; تَدَحْرَجَ "tədəhrəcə-yuvarlandı" kimi.

8. Rübai Mezid Qeyri Salim; Əsas hərflərində həmzə, ilət hərfi (elif, vav, ya) və təkrarlanan hərf (şəddəli hərf) olan rübai mezid fellərə deyilir. Məsələn; تَوَسْوَسَ "təvəsvəsə-vəsvəsələndi" kimi.