8. Tam Mübhəm İsmi

وَ الثَّامِنُ؛ اَلْاِسْمُ الْمُبْهَمُ التَّامُّ، فَإِنَّهُ يَنْصِبُ اِسْمًا نَكِرَةً عَلَى التَّمْيِيزِ وَ تَمَامُهُ اَىْ كَوْنُهُ عَلَى حَالَةٍ يَمْتَنِعُ اِضَافَتُهُ مَعَهَا بَاحَدِ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ بِنَفْسِهِ وَ ذَلِكَ فِي الضَّمِيرِ الْمُبْهَمِ، نَحْوُ؛ رُبَّهُ رَجُلاً وَ يَالَهُ رَجُلاً وَ نِعْمَ رَجُلاً وَ فِي اسْمِ الْاِشَارَةِ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى مَاذَا اَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلاً. وَ بِالتَّنْوِينِ إِمَّا لَفْظًا، نَحْوُ؛ رِطْلٌ زَيْتًا أَوْ تَقْدِيرًا، نَحْوُ؛ مَثَاقِلُ ذَهَبًا وَ اَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً وَ مُمَيِّزُ ثَلاَثَةَ إِلَى عَشَرَةَ لاَ يُنْصَبُ بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ وَ مَجْمُوعٌ، نَحْوُ؛ ثَلاَثَةُ رِجَالٍ إِلاَّ فِي ثَلاَثَ مِئَةٍ إِلَى تِسْعَ مِئَةٍ وَ مُمَيِّزُ اَحَدَ عَشَرَ إِلَى تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ مَنْصُوبٌ مُفْرَدٌ دَائِمًا وَ مُمَيِّزُ مِئَةٍ وَ أَلْفٍ وَ تَثْنِيَتِهِمَا وَ جَمْعِهِ لاَ يُنْصَبُ بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ مُفْرَدٌ، نَحْوُ؛ مِأَةُ رَجُلٍ وَ أَلْفُ دِرْهَمٍ وَ بِنُونِ التَّثْنِيَةِ، نَحْوُ؛ مَنَوَانِ سَمْنًا. وَ يَجُوزُ فِي بَعْضِ هَذَيْنِ الْاِضَافَةُ، نَحْوُ؛ رِطْلُ زَيْتٍ وَ مَنَوَا سَمْنٍ وَ لاَ يَجُوزُ فِي غَيْرِهِمَا وَ بِنُونِ شِبْهِ الْجَمْعِ وَ هُوَ عِشْرُونَ إِلَى تِسْعِينَ، نَحْوُ؛ عِشْرُونَ دِرْهَمًا وَ بِالْاِضَافَةِ، نَحْوُ؛ مِلْؤُهُ عَسَلاً. وَ لاَ يَتَقَدَّمُ مَعْمُولُ الْاِسْمِ  مُبْهَمُ التَّامِ عَلَيْهِ.

وَ الثَّامِنُ؛ qiyasi amillərin səkkizincisi; اَلْاِسْمُ الْمُبْهَمُ التَّامُّ, "ism-i mübhem üt-tam", yəni "tam mübhəm isim"dir. فَإِنَّهُ bu ism-i mübhem üt-tam ki, يَنْصِبُ nasb edir, اِسْمًا نَكِرَةً nekirə olan ismi, عَلَى التَّمْيِيزِ təmiz olmaq üçün, وَ تَمَامُهُ və onun (ism-i mübhem üt-tamın) tam olması, اَىْ كَوْنُهُ عَلَى حَالَةٍ yəni ism-i mübhem üt-tamın bir hal üzərində olması, يَمْتَنِعُ mümkün olmur, qadağandır; اِضَافَتُهُ onun (ism-i mübhem üt-tamın) izafə olunması, مَعَهَا o hal ilə, بَاحَدِ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ beş şeydən biri ilə, بِنَفْسِهِ bu beş şeydən birincisi özü ilədir. وَ ذَلِكَ və bu, yəni ism-i mübhem üt-tamın özü səbəbindən başqa bir ismə izafə olunmasının mümkün olmaması, فِي الضَّمِيرِ الْمُبْهَمِ, mübhəm (qapalı) zamirdə. نَحْوُ; misalı belədir; رُبَّهُ رَجُلاً "bir çox adam" tərkibindəki هُ zamiri kimi. Bu هُ zamiri, özündən əvvəl hər hansı bir mərcə qeyd edilmədiyindən mübhəm zamirdir. Özündən nəzərdə tutulan məna qapalıdır. Bu səbəbdən هُ mübhəm zamiri رَجُلاً sözünü təmiz olmaq üçün, mənasını açıqlayan bir isim olmaq üçün nasb etmişdir. وَ يَا لَهُ رَجُلاً və "Ey qəribə adam" tərkibindəki لَهُ sözündəki هُ mübhəm zamiri kimidir. وَ نِعْمَ رَجُلاً və "O nə gözəl adam" tərkibindəki نِعْمَ fiilində müstətir bir mübhəm zamir olan هُوَ zamiri kimidir. فِي اسْمِ الْاِشَارَةِ və ism-i mübhem üt-tamın özü səbəbindən başqa bir ismə izafə olunmasının mümkün olmaması "ism-i işarə"dədir. Buna misal; نَحْوُ; belədir; قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; مَاذَا اَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلاً "Bu məsəllə Allah nəyi murad etdi" Bəqərə surəsi 26-cı ayədəki ذَا ism-i işarəsi kimidir. İsm-i mübhem üt-tamın başqa bir ismə izafə olunmasının mümkün olmaması halının ikincisi; وَ بِالتَّنْوِينِ tenvin ilədir. O tenvin إِمَّا لَفْظًا, ya sözlə; نَحْوُ; misalı belədir; رِطْلٌ زَيْتًا "bir rıtıl (ölçü – litr) zeytun yağı" kimi. أَوْ تَقْدِيرًا və ya təqdirən olur; نَحْوُ; misalı belədir; مَثَاقِلُ ذَهَبًا "bir neçə miskal (çəki, ağırlıq, qram və s.) qızıl" kimi. وَ اَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً və "On bir adam" tərkibləri kimi. رِطْلٌ زَيْتًا tərkibində رِطْلٌ və مَثَاقِلُ ذَهَبًا tərkibində ذَهَبًا və اَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً tərkibində isə رَجُلاً sözləri tənvin ilə tam mübhəm olan isimləri təmiz etmişdir. وَ مُمَيِّزُ və təmiz edici, ثَلاَثَةَ إِلَى عَشَرَةَ üçdən ona qədər, yəni ثَلاَثَةٌ, أَرْبَعَةٌ, خَمْسَةٌ, سِتَّةٌ, سَبْعَةٌ, ثَمَانِيَةٌ, تِسْعَةٌ və عَشَرَةٌ ədəd isimlərinin təmizliyi, لاَ يُنْصَبُ mensub olmaz, بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ əksinə o məcrurdur. Bu məcruriyyət, təmiz edicinin ədəd isimlərinin muzafun ileyhi olması səbəbindəndir. وَ مَجْمُوعٌ və məcmudur, yəni cəm olan bir isimdir. Bu təmiz cəm və məcrurdur. نَحْوُ; misal belədir: ثَلاَثَةُ رِجَالٍ "üç adam" tərkibində رِجَالٍ sözü həm cəm, həm də məcrurdur. إِلاَّ ancaq təmiz cəm olan bir söz deyil; فِي ثَلاَثَ مِئَةٍ إِلَى تِسْعَ مِئَةٍ üç yüzdən doqquz yüzə qədər olan dörd yüz, beş yüz, altı yüz, yeddi yüz, səkkiz yüz sayılarıdır. وَ مُمَيِّزُ اَحَدَ عَشَرَ إِلَى تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ və on birdən doxsan doqquza qədər olan sayıların təmizliyi; مَنْصُوبٌ مُفْرَدٌ دَائِمًا həmişə müfrəd və mansubdur. وَ مُمَيِّزُ مِئَةٍ وَ أَلْفٍ və yüz və min sayıların təmizliyi; وَ تَثْنِيَتِهِمَا və bu ikisinin təsniyələri, yəni أَلْفَانِ və مِئَتَانِ sözləri, وَ جَمْعِهِ və أَلْف "min" sözünün cəmi آلاَفٌ və أُلُوفٌ ədəd isimlərinin təmizliyi, yəni ümumilikdə أَلْفَانِ, مِئَتَانِ, أَلْف, مِائَةٌ, آلاَفٌ və أُلُوفٌ ədəd isimlərinin təmizliyi لاَ يُنْصَبُ بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ مُفْرَدٌ, mansub olmaz, əksinə müfrəd və məcrurdur, نَحْوُ; misal belədir: مِأَةُ رَجُلٍ "yüz adam" tərkibində رَجُلٍ sözü cəm və məcrurdur. وَ أَلْفُ دِرْهَمٍ və "min dinar" tərkibində دِرْهَمٍ sözü müfrəd və məcrurdur. وَ بِنُونِ التَّثْنِيَةِ və ism-i mübhəm üt-tam'ın tamlığı təsniyə nunu ilə olur; نَحْوُ; misal belədir: مَنَوَانِ سَمْنًا "iki men yağ" kimi. اَلْمَنَا və اَلْمَنُّ səkkiz yüz on beş, otuz doqquz 815,39 qr. dəyərində bir ölçüdür. وَ يَجُوزُ فِي بَعْضِ bəzisində caizdir, هَذَيْنِ bu ikisinin, yəni tənvin və təsniyə nunu ilə mübhəmliyi tamamlanan ism-i mübhəm-i tammın bəzisində caizdir, الْاِضَافَةُ təmizlərinə izafə edilmələri. نَحْوُ; misal belədir: رِطْلُ زَيْتٍ "bir ölçək zeytun yağı" tərkibində رِطْلُ əslində رِطْلٌ olmalı ikən muzaf olduğu üçün tənvin hazf edilmişdir. وَ مَنَوَا سَمْنٍ və "iki men yağ" tərkibində مَنَوَانْ olmalı olan ibarə muzaf olduğuna görə sondakı nun hazf edilmişdir. وَ لاَ يَجُوزُ və caiz deyil; فِي غَيْرِهِمَا o ikisindən (tənvin və təsniyə nunu) başqa caiz deyil. وَ بِنُونِ شِبْهِ الْجَمْعِ və cəm müzekkər şibih (bənzər) olan nun ilə, وَ هُوَ عِشْرُونَ إِلَى تِسْعِينَ, bu da iyirmidən doxsana qədər olan sayılar üçün, نَحْوُ; misal belədir: عِشْرُونَ دِرْهَمًا "iyirmi dirhəm" kimi. وَ بِالْاِضَافَةِ və başqa sözə izafə edilməsi ilə, نَحْوُ; misal belədir: مِلْؤُهُ عَسَلاً "onun dolusu bal" tərkibində مِلْؤٌ "dolu" sözü هُ zamirinə izafə edildiyindən tam olur. وَ لاَ يَتَقَدَّمُ və öndə olmaz, الْاِسْمِ مُبْهَمُ التَّامِ ism-i mübhəm üt-tam'ın, عَلَيْهِ öz üzərinə, yəni ism-i mübhəmin nasb etdiyi təmiz özündən əvvəl zikr edilə bilməz. Metnin Toplu Mənası: İsm-i mübhəm-i tam, nekire olan bir ismi təmiz olmaq üçün nasb edir. İsm-i mübhəm-i tam'ın tamlığı 5 şey ilə olur. 1. Öz nəfsi ilə tam olur. 2. Tənvin ilə tam olur. 3. Təsniyə Nun'u ilə tam olur. 4. Cəm Nun'u ilə tam olur. 5. İzafət ilə tam olur.