Mədih və Zəmm Fəlləri

فَ lazım fiilin təfərrüatına gəldikdə; مِنْهُ ondan (lazım fiildən) olan; أفعال المدحِ mədh fiilləri və الذَّمِ zəm fiilləri. Bunlar Nİ'MƏ "nə gözəl oldu" mədh üçün, Bİ'SƏ "nə pis oldu" zəm üçün istifadə olunur. Bu iki fiilin (mədh və zəm fiillərinin) şərti odur ki, fail əlif-lam ilə müəyyənləşdirilmiş olmalı, ya ona izafə edilmiş olmalı, ya da qeyri-müəyyən isimlə fərqləndirilmiş gizli zamir olmalıdır. Bundan sonra, yəni (fail əlif-lam ilə müəyyənləşdirilmiş, ya izafə edilmiş, ya da qeyri-müəyyən isimlə fərqləndirilmiş gizli zamir olduğu halda), faildən sonra məxsus (yəni mədh və zəm üçün ayrılmış isim) qeyd olunur və failə uyğun olur. Bu (mədh və zəm üçün ayrılmış isim) mübtəda olur və ondan əvvəlki isə xəbərdir. Məsələn: نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ "Zeyd nə gözəl adamdır", نِعْمَ غُلامَا الرَّجُلِ الزيْدَانِ "İki Zeyd, adamın nə gözəl iki oğludur", və نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ "Zeyd nə gözəl bir adamdır". Bəzən məxsus hazf olunur, əgər məlum olarsa və bəzən fiildən əvvəl gəlir, məsələn: الزَّيْدُونَ نَعْمَ الرِّجَالُ "Zeyd olanlar nə gözəl adamlardır". SƏƏ fiili də Bİ'SƏ kimi zəm üçün istifadə olunur və HƏBBƏZƏ fiili mədh üçün istifadə olunur, onun faili isə ذَا işarət isimidir və dəyişmir. HƏBBƏZƏ fiilindən sonra məxsus qeyd olunur və onun i'rabı Nİ'MƏ fiilindəki məxsusun i'rabı kimidir. Məsələn: حَبَّذَا زَيْدٌ "Zeyd nə gözəldir".

Mətnin Ümumi Mənası: Lazım fiilin təfərrüatına gəldikdə, mədh və zəm fiilləri lazım fiillərdəndir. Bu mədh və zəm fiilləri: نِعْمَ "Nə gözəl oldu" və بِئْسَ "Nə pis oldu" fiilləridir. نِعْمَ fiili mədh üçün, بِئْسَ fiili isə zəm üçün istifadə olunur. Bu fiillərin işləməsi üçün şərt odur ki, fail əlif-lam ilə müəyyənləşdirilmiş isim, ya əlif-lamlı ismə izafə edilmiş isim, ya da qeyri-müəyyən isimlə fərqləndirilmiş gizli zamir olmalıdır. Yəni نِعْمَ fiilinin mədh və بِئْسَ fiilinin zəm fiili kimi işlədilməsi üçün; fail ya əlif-lam ilə müəyyənləşdirilmiş isim, ya əlif-lamlı ismə izafə edilmiş isim, ya da qeyri-müəyyən isimlə fərqləndirilmiş gizli zamir olmalıdır. Bu üç haldan birində olan faildən sonra mədh və zəm üçün ayrılmış zatın adı; müfred, təsniyə, cəm, müzekkər və müənnəs olmaq baxımından failə uyğun olaraq qeyd olunur. Mədh və zəm üçün ayrılmış isim mübtəda olur. Bu mübtəda elədir ki, onun əvvəlində olan və mədh və zəm fiili ilə faildən yaranan fiil cümləsi isə mübtədanın xəbəridir.

نِعْمَ feli mədh felilərindəndir. Faili olan غُلامَا ilə birlikdə, muəxərr (axırda gələn) mübtəda olan الزَّيْدَانِ sözünün xəbəridir. غُلامَا sözü نِعْمَ felinin failidir, amma elif-lam ilə marifə olmasa da, elif-lam’lı olan الرَّجُلِ sözünə izafə edilmişdir. Yəni muzafdır, mürəb bir isimdir. الرَّجُلِ sözü غُلامَا ‘nın Muzafun ileyhi və mecrurdur. الزَّيْدَانِ sözü Muəxərr (axırda gələn) mübtədadır. Xəbəri olan fel və faili ilə birlikdə isim cümləsidir. 

“İki Zeyd, adamın nə gözəl iki uşağıdır” tərkibində mübtəda İki Zeyddir. Bu iki Zeydin olduğu mövqe fail olmalarını tələb edir. Yəni gözəl olan İki Zeyd, gözəl olma xüsusiyyətinə nail olduqlarından fail, غُلامَا yəni uşaq olmaq baxımından isə məvsufdur. İki Zeydin xəbəri isə نِعْمَ غُلاَمُ tərkibidir. غُلامَا sözü muzafun ileyh olmasa və tərkib sadəcə isim cümləsi olaraq غُلاَمَانِ زَيْدَانِ “İki uşaq Zeyd” olsaydı زَيْدَانِ məvsuf, غُلاَمَانِ isə sifət olardı.

Bəzən mədh və zəmmlə nəzərdə tutulan zatın ismi bilindiyi zaman hazf edilir. Misal; إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ العَبْدُ “Şübhəsiz biz onu səbirli tapdıq, O nə gözəl quldur” Sad surəsi 44-cü ayəsi kimi. Bu ayə-i kərimədə mədh edilən zat, yəni Əyyub Peyğəmbər, ayədən özünün olduğu başa düşüldüyü üçün hazf edilmişdir. Və bəzən məxsus (mədh və ya zəmmlə məxsus), mədh və ya zəmmi felinin önə keçir. Misal; الزَّيْدُونَ نَِعْمَ الرِّجَالُ kimi. Mədh və Zəmm felilərinin digərləri; سَاءَ “Nə pis oldu” Bu fel zəmmi ifadə edən بِئْسَ felinə misaldır. Və حَبَّذَا “Nə gözəl oldu” bu fel isə mədh üçün istifadə olunur. Və bu حَبَّذَا sözündəki حَبَّ felinin faili ذَا sözüdür. Fail olan bu ذَا işarə ismi dəyişmir. Həmişə حَبَّ feli ilə ذَا faili bitişik yazılır. Və حَبَّذَا sözündən sonra məxsusun bil mədh zikr edilir. Bu məxsusun bil mədh, حَبَّذَا sözünün önünə keçə bilməz. Və حَبَّذَا felinə aid olan məxsusun irabı; mədh felilərindən نِعْمَ felinə aid olan məxsusun irabı kimidir. حَبَّذَا ‘nin məxsusu muəxərr mübtədadır və حَبَّ feli ilə ذَا failindən meydana gələn cümlə də bu muəxərr mübtədanın xəbəri olur.