Qiyasi Amillər

وَ العَامِلُ القِيَاسِيُّ elmi amil odur ki, onun əməlində ümumi bir qayda qeyd etmək mümkündür, bu qaydanın mövzusu məhdud deyil və onun forması eşidilmiş olsa belə zərər vermir. Məsələn; hər sifət-müşəbbəh failə təsir edir və bu doqquzdur.

وَ العَامِلُ القِيَاسِيُّ və qiyasi amil, elə bir şeydir ki; mümkündür, əməlində qeyd edilməsi, əməl etdiyi barədə bildirmək üçün, ümumi bir qayda, onun mövzusu, o qaydanın mövzusu, məhdud deyil, yəni say ilə məhdudlaşmayan bir şeydir.

Mətnin Ümumi Mənası; Qiyasi amil; Əməl etmə məsələsi, mövzusu bir neçə fərd və ya say ilə məhdudlaşmayan və ümumi qayda kimi qeyd edilməsi mümkün olan şeydir.

Qayda-i Külliyə; Mövzusu fərdlərdən ibarətdir və bu fərdlərin hamısının nəzərdə tutulduğu bir hökmdür. Xəbəri olan bir kəlamdır. Bu hökm vasitəsilə mövzunun altında olan fərdlərin hökmü bilinir. Misal; كُلُّ فَاعِلٌ مَرْفُوعٌ "Hər fail mərfudur" kəlamı bir qaydadır. Qayda-i külliyədir. Mövzusu olan كُلُّ فَاعِلٌ ifadəsindən hər bir fail nəzərdə tutulur. Bu hökmün məhmulu مَرْفُوعٌ 'dur.

1	عَاجِزٌ	النَّاسُ
	حدى اوسط – haddi evsat	حدى اصغر – haddi esgar
صغرى – Suğra
النَّاسُ عَاجِزٌ – İnsanlar acizdir

2	فَقِيرٌ	عَاجِزٍ	وَ كُلُّ
	حدى اكبر – haddi ekber	حدى اوسط – haddi evsat	Hamısı
كبرى – Kübra
وَ كُلُّ عَاجِزٍ فَقِيرٌ – Hər aciz fəqirdir

3	فَقِيرٌ	النَّاسِ	فَكُلُّ
	Ən böyük hədd – həddi-əkbər	Ən kiçik hədd – həddi-əsğər
	Məhmul – məhmul	Mövzu – mövzu
Nəticə – Nəticə
فَكُلُّ النَّاسِ فَقِيرٌ – Beləliklə, hər bir insan fəqirdir.

Qiyas edək; و لا يَضُرُّ və zərər verməz, هُ ona, yəni amilin qiyasi olmasına, كَوْنُ olması, صِيغَتِهِ onun siğasının, سَمَاعِيَّةً səmai olması. كُلُّ صِفَةٍ مُشَبَّهَةٍ تَرْفَعُ الفَاعِلَ  hər sifət-i müşəbbəhə faili raf edir.

1. حَسَنٌ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ  – hasenun sözü sifət-i müşəbbəhədir / Suğra

2. وَ كُلُّ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٍ تَرْفَعُ الفَاعِلَ – hər sifət-i müşəbbəhə faili raf edir / Kübra

3. فَحَسَنٌ تَرْفَعُ الفَاعِلَ – Beləliklə حَسَنٌ sözü faili raf edir / Nəticə

Qiyasi Amillər

1. Fəil

2. İsm-i Fail

3. İsm-i Meful

4. Sifət-i Müşəbbəhə

5. İsm-i Tafdil

6. Məzdar

7. İsm-i Müzaf

8. İsm-i Mübhem üt-Tam

9. Mâne’l Fəil