55. İsm-i Ələt

İsm-i Alet: Bir əməli yerinə yetirmək üçün istifadə olunan alətin adıdır. Məsələn, açmaq əməlini yerinə yetirmək üçün bu işə yarayan bir alət istifadə edirik. Əgər qapını açmaq üçün olan alətdən danışırıqsa, qısa şəkildə “açar” deyirik. Yaxud yazmaq üçün olan alətdən danışırıqsa, qısa şəkildə “qələm” deyirik. Bax, bu kimi bir əməli yerinə yetirməyimiz üçün bizə alət olan əşyaların adlarıdır. Bu adlar adətən orijinal vəzinlərindəki kimi adlandırılsa da, xüsusi adları olduğu zaman əksər hallarda xüsusi ad üstün tutulur.

İsm-i alet vəzinləri sülasi feilərdən üç bab üzrə düzəldilir. 

İsm-i Alet Vəzinləri
مِفْعَلَةٌ	مِفْعَلٌ	مِفْعَالٌ

Bu vəzinlərdən gələn ism-i aletləri görək.

مِفْعَالٌ vəzni	Keçmiş Feil
مِكْيَالٌ ölçmə aləti (ölçü)	كَالَ ölçdü
مِفْتَاحٌ açma aləti (açar)	فَتَحَ açdı
مِيزَانٌ çəkmə aləti (tərəzi)	وَزَنَ çəki etdi
مِضْرَابٌ vurmaq aləti (mizrab)	ضَرَبَ vurdu

مِفْعَلٌ vəzni	Keçmiş Feil
مِحْفَرٌ qazma aləti (qazma)	حَفَرَ qazdı
مِحْلَقٌ qırxmaq aləti (ustura)	حَلَقَ qırxdı
مِنْبَرٌ yüksəltmə aləti (minbər)	نَبَرَ yüksəltdi
مِبْذَرٌ səpmə aləti (mibzər)	بَذَرَ səpdi

مِفْعَالَةٌ vəzni	Keçmiş Feil
مِكْنَسَةٌ süpürmə aləti (süpürgə)	كَنَسَ süpürdü
مِسْطَرَةٌ çəkmə aləti (cetvel)	سَطَرَ çəkdi
مِمْسَحَةٌ silən alət (silgi)	مَسَحَ sildi
مِطْرَقَةٌ vurmaq aləti (çəkic)	طَرَقَ vurdu

*İsm-i alet yalnız məlum feilərdən düzəlir. 

*Son hərfi illətli olan feilərdə adətən "mifalətun" vəzni istifadə olunur.

Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, bəzi alət adları öz xüsusi vəzinlərindən gələ bilər. Yəni feil kökündən törəmədən meydana çıxa bilərlər.

سِكِّينٌ bıçaq	قِدْرٌ qazan	جَرَسٌ zəng
قَصْعَةٌ çanaq	فَأْسٌ balta	سَاطُورٌ satır