İrab Haqqında

Sonra, i'rab əgər söz üzərində zahir olarsa, ona "ləfzî" i'rab deyilir, qeyd olunan misallarda olduğu kimi. Əgər söz üzərində zahir olmaz, lakin axırında i'rab təqdir edilərsə, ona "təqdirî" i'rab deyilir, məsələn: أَنَا الْعَاصِى. Əgər nə zahir olmaz, nə də təqdir edilməzsə, ona "mahallî" i'rab deyilir, məsələn: تَوَكَّلْنَا عَلَى مَنْ لاَ يَأْتِى الْخَيْرُ إِلاَّ مِنْ جِهَتِهِ

Sonra i'rab (i'rabın əlamətləri və i'rab yerləri izah edildikdən sonra) üç yerə bölünür. Əgər i'rab söz üzərində zahir olarsa, ona "ləfzî i'rab" deyilir. Qeyd olunan misallarda olduğu kimi, amillərin təsir etdiyi mə'mullərdəki dəyişikliklər həmişə ləfzî i'raba aiddir. Əgər i'rab söz üzərində zahir olmazsa, lakin təqdir edilərsə (yəni axırında i'rab təqdir edilərsə), ona "təqdirî i'rab" deyilir. Təqdirî i'raba misal: أَنَا الْعَاصِى ifadəsindəki الْعَاصِى sözüdür. الْعَاصِى sözünün əsli الْعَاصِىُ-dur. Lakin ى hərfi üzərinə dammə ağır gəldiyindən hazf edilmişdir. Burada ى hərfi üzərinə dammə təqdir edilir, yəni burada təqdirî i'rab var. Əgər nə zahir olmaz, nə də təqdir edilməzsə, ona "mahallî i'rab" deyilir. Mahallî i'raba misal: تَوَكَّلْنَا عَلَى مَنْ لاَ يَأْتِى الْخَيْرُ إِلاَّ مِنْ جِهَتِهِ ifadəsindəki مَنْ sözüdür. Başında hərf-i cər olduğu halda, özünü cər edə bilmir. Ləfzî bir dəyişiklik və ya təqdirî i'rab yoxdur. Lakin olduğu məkan cər məkanıdır və مَنْ sözünə mahallən məcrur deyə bilərik.
Mətnin Ümumi Mənası; İ'rab əlamətləri və mə'rəb (i'rab yerləri) izah edildikdən sonra i'rab (بِحَسَبِ الصِّفَةِ) üç hissədə araşdırılır. Əgər i'rab söz üzərində zahir olarsa, ona Ləfzî İ'rab deyilir. Misal: كَتَبَ زَيْدٌ بِالْقَلَمِ ifadəsində قَلَم sözü məcrurdur və i'rabı kəsrə ilədir, məful mövqeyində olsa nəsb, fail olsa idi rəf əlaməti olacaqdı. Bu ləfzî i'rabdır. Bu vaxta qədər izah olunan misallarda olduğu kimi. Amillər və mə'mullərdə izah olunan misallardakı kimi. Əgər i'rab söz üzərində zahir olmaz, lakin təqdir edilərsə və mə'rəb ismin axırında baş verərsə, ona Təqdirî İ'rab deyilir. Təqdirî i'raba misal: أَنَا الْعَاصِى ifadəsindəki الْعَاصِى sözüdür. الْعَاصِىُ olan söz təqdirən الْعَاصِى olmuşdur. Əgər i'rab söz üzərində zahir olmazsa və təqdir də edilməzsə, ona Mahallî İ'rab deyilir. Misal: تَوَكَّلْنَا tevekkül etdik, عَلَى مَنْ elə bir şəxsə ki (yəni Allaha), لاَ يَأْتِى gəlməz, الْخَيْرُ xeyir, إِلاَّ ancaq gəlir, مِنْ جِهَتِهِ onun tərəfindən. "Biz, xeyir yalnız onun tərəfindən gələn bir şəxsə (عَلَى مَنْ) tevekkül etdik" ifadəsində, başında hərf-i cər olduğu halda, özünü cər edə bilməyən مَنْ sözüdür. Ləfzî bir dəyişiklik və ya təqdirî i'rab yoxdur. Lakin olduğu məkan cər məkanıdır və مَنْ sözünə mahallən məcrur deyə bilərik.