Hərəkə-i Meâl Hazif

وَ الثَّالِثُ üçüncü olan yalnız tam i‘rab olur, və bu iki hissəyə bölünür; birinci hissə {اَلْأَوَّلُ} onun rafi dammə ilə, nəsbi fətə ilə, cəzmi isə hərəkənin silinməsi ilə olur, və bu, sonuna zamir birləşməyən və sonu sağlam hərf olan muzari fildir. Məsələn: نُحِبُّ أَنْ تُشْفَعَ وَ لَمْ نُحْرَمْ "Biz şəfaət olunmasını və məhrum olmamağımızı sevirik". İkinci hissə {اَلثَّانِى} onun rafi dammə ilə, nəsbi fətə ilə, cəzmi isə son hərfin silinməsi ilə olur. Bu da sonuna zamir birləşməyən və sonu xəstə hərf (elif, vav, ya) olan muzari fildir. Məsələn: نَدْعُو اللهَ أَنْ يَعْفُوَنَا وَ لَمْ يَرْمِنَا فِي النَّارِ "Biz Allahdan bizi bağışlamasını və bizi oda atmamasını diləyirik".

وَ الثَّالِثُ üçüncü (birinci yalnız hərflər və ya yalnız hərəkələrlə olan idi və isimə aid idi, üçüncü həm hərəkə, həm də hərflə olan olduğuna görə yalnız muzari filə aiddir); لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ تَامَّ الْاِعْرَابِ tam i‘rabdan başqa olmaz. وَ هُوَ قِسْمَانِ bu iki hissəyə bölünür; قِسْمٌ {اَلْأَوَّلُ} hissələrdən birincisi; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ rafi dammə ilə, وَ نَصْبُهُ بِالْفَتْحَةِ nəsbi fətə ilə, جَزْمُهُ cəzmi isə; بِحَذْفِ الْحَرَكَةِ hərəkənin silinməsi ilədir. وَ هُوَ və o, yəni bu i‘rablar olan; الْفِعْلُ الْمُضارِعُ muzari fildir, ألَّذِى o fil ki; لَمْ يَتَّصِلْ بِآخِرِهِ onun sonuna zamir birləşmir. وَ هُوَ حَرْفٌ صَحِيحٌ və o filin son hərfi sağlam hərfdir. نَحْوُ sonu sağlam olan muzari filin rafi, nəsbi və cəzminə misal; نُحِبُّ أَنْ تُشْفَعَ وَ لَمْ نُحْرَمْ "Biz şəfaət olunmasını və məhrum olmamağımızı sevirik". وَ قِسْمٌ {اَلثَّانِى} hissələrdən ikincisi; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ rafi dammə ilə, وَ نَصْبُهُ بِالْفَتْحَةِ nəsbi fətə ilə, جَزْمُهُ cəzmi isə; بِحَذْفِ الْآخِرِ son hərfin silinməsi ilədir. وَ ذَلِكَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ və bu i‘rablar yenə muzari filə aiddir. ألَّذِى o muzari fil ki; لَمْ يَتَّصِلْ بِآخِرِهِ ضَمِيرٌ sonuna zamir birləşməyən muzari fil. وَ هُوَ حَرْفٌ عِلَّةٍ əksinə, sonu xəstə hərf (elif, vav, ya) olan muzari fil. نَحْوُ sonu xəstə olan muzari filin rafi, nəsbi və cəzminə misal; نَدْعُو اللهَ أَنْ يَعْفُوَنَا وَ لَمْ يَرْمِنَا فِي النَّارِ "Biz Allahdan bizi bağışlamasını və bizi oda atmamasını diləyirik".

Mətnin Ümumi Mənası; Üçüncü hissə Hərəkənin Hazfi ilə olur. Bu hazif tam i‘rabdır. İki hissəyə bölünür. Birinci hissənin rafi dammə ilə, nəsbi fətə ilə, cəzmi isə hərəkənin hazfi ilədir. Bu, sonuna zamir birləşməyən və sonu sağlam olan muzari filə aiddir. Sonu sağlam olan muzari filin rafi, nəsbi və cəzmi ...

Ezmi halına misal; نُحِبُّ أَنْ تُشْفَعَ وَ لَمْ نُحْرَمْ tərkibindəki نُحِبُّ muzari feli amil-i mənəvidən dolayı ref halındadır və dammə ilə irablanır. تُشْفَعَ muzari feli başına nasb edən أَنْ edatını alıb və mensub olaraq nasb halındadır, fətə ilə irablanır. نُحْرَمْ muzari feli də başına cəzm edən لَمْ edatını aldığı üçün cəzm halındadır və sonundakı hərəkə hazf olunub. Hissələrdən ikincisinin ref halı dammə ilə, nasb halı fətə ilə və cəzm halı isə hərfin hazfi ilədir. Bu hal, sonuna zamir birləşməyən və sonu illetli olan muzari fel üçün keçərlidir. Sonu illetli olan muzari felin ref, nasb və cəzm hallarına misal; نَدْعُو اللهَ أَنْ يَعْفُوَنَا وَ لَمْ يَرْمِنَا فِي النَّارِ tərkibindəki نَدْعُو muzari feli naqis fellərdəndir və amil-i mənəvidən dolayı ref halındadır və dammə ilə irablanır. يَعْفُوَنَا muzari feli başına nasb edən edat alıb və nasb halı fətə ilə irablanıb. لَمْ يَرْمِنَا tərkibindəki muzari felin əsli يَرْمِى idi. Başına cəzm edən لَمْ edatı gəldikdə, illetli muzari felin son hərfi hazf edilərək يَرْمِ şəklinə düşüb. نَا isə muttasıl nəfs-i mütəkəllim məal qeyr zamiridir.

Cəzm Hali	Nasb Hali	Ref Hali	Sözün
بِحَذْفِ الْحَرَكَةِ	فَتْحَة	ضَمَّة	Sonuna zamir birləşməyən və sonu sağ olan muzari fel
بِحَذْفِ الْحَرْفِ	فَتْحَة	ضَمَّة	Sonuna zamir birləşməyən və sonu illetli olan muzari fel