Huruf-u Mahza İrab-ı Tam

وَ الثَّانِى İkincisi, ya tam i'rabdır və bu, ref halı vav ilə, nasb halı elif ilə, cerr halı isə ya ilə olan isimlərdir. Bu, esma-i sitte adlanan, mütəll (illetli) və mükəbbər, müfrəd və mütəkkəllim ya'sından başqa bir şeyə izafə olunan altı isimdir: أَبُوهُ, أَخُوهُ, حَمُوهَا, هَنُوهُ, فُوهُ və ذُومَالٍ. Məsələn: جَاءَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Bizə Əbu Qasım gəldi"; وَ صَدَّقْنَا أَبَا الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Əbu Qasımı təsdiq etdik"; وَ آمَنَّا بِأَبِى الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Əbu Qasıma inandıq".

وَ الثَّانِى – İkincisi, yəni yalnız hərflə tam i'rab (huruf-u mahza i'rab-ı tam), إِمَّا تَامُّ الْاِعْرَابِ – ya tam i'rab olur, وَ هُوَ أَنْ يَكُونَ – və bu huruf-u mahza i'rab-ı tam isimlərin, رَفْعُهُ بِالْوَاوِ – ref halı vav ilə olur, وَ نَصْبُهُ بِالْاَلِفِ – nasb halı elif ilə olur, وَ جَرُّهُ بِالْيَاءِ – cerr halı isə ya ilə olur. وَ ذَلِكَ – bu hallar, الْاَسْمَاءُ السِّتَّةُ – esma-i sitte (6 isim) üçündür. الْمُعْتَلَّةُ – mütəll (illetli) olan 6 isim üçündür. Yəni, الْمُضَافَةُ – izafə olunmuş, إِلَى غَيْرِ ياءِ الْمُتُكَلِّمِ – mütəkkəllim ya'sından başqa bir şeyə, مُفْرَدَةً – müfrəd olduğu, وَ مُكَبَّرَةً – və mükəbbər (tasğir edilməmiş) olduğu halda. Kafiye kitabından bu dərsə baxa bilərsiniz. وَ هِيَ – və esma-i sitte; أَبُوهُ, أَخُوهُ, حَمُوهَا, هَنُوهُ, فُوهُ və ذُومَالٍ olmaqla 6 isimdir. نَحْوُ – misal olaraq; جَاءَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Bizə Əbu Qasım gəldi". Nasb halına misal; وَ صَدَّقْنَا أَبَا الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Əbu Qasımı təsdiq etdik". Cerr halına misal; وَ آمَنَّا بِأَبِى الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ – "Əbu Qasıma inandıq".

أَبٍ	أَبًا	أَبٌ
Muzafun İleyh	Meful	Fail
Cerr mahali	Nasb mahali	Ref mahali
Ya iledir	Elif iledir	Vav iledir

Misaldakı أَبٌ, أَبًا və أَبٍ sözləri heç bir şeyə izafə olunmamışdır. Müfrəd olaraq istifadə olunmuşdur. Tam i'rab almaları üçün müfrəd halda olmamaları lazımdır. Bunlar muzaf deyillər, izafə olunmamışdır. Bunları izafə etmək üçün zamir əlavə etmək lazımdır. Əvvəlcə zamirə izafə olunanda huruf-u mahza i'rab-ı tam hallarını görək. جَاءَنِى أَبُوهُ – "Onun atası mənə gəldi" ifadəsində أَبُوهُ sözündəki هُ zamiri muzafun ileyhdır. Gələn şəxs هُ zamiri ilə ifadə olunan şəxsin atası olduğu üçün faildir. Ref mahallindedir və أَبٌ müfrəd sözü esma-i sittedən olduğu üçün zamirə izafə olunub fail mövqeyində olarsa i'rabı vav ilədir. أَبُوهُ şəklində gəlir. أَبُو sözü muzaftır, yəni izafə olunmuşdur. رَأَيْتُ أَبَاهُ – "Onun atasını gördüm" ifadəsində أَبَاهُ sözündəki هُ zamiri muzafun ileyhdır. Görülən şəxs هُ zamiri ilə ifadə olunan şəxsin atası olduğu üçün mefuldür. Nasb mahallindedir və أَبًا müfrəd sözü esma-i sittedən olduğu üçün zamirə izafə olunub meful mövqeyində olarsa i'rabı elif ilədir. أَبَاهُ şəklində gəlir. مَرَرْتُ بِأَبِيهِ – "Onun atasına uğradım" ifadəsində بِأَبِيهِ sözündəki هِ zamiri muzafun ileyhdır. أَبِي sözü بِ hərfi ilə cerr olunmuşdur. أَبٍ müfrəd sözü esma-i sittedən olduğu üçün zamirə izafə olunub mecrur mövqeyində olarsa i'rabı ya ilədir. أَبِيهِ şəklində gəlir. Bu misallardakı vav, elif və ya halları, zamirə izafə olunan bütün esma-i sitte üçün keçərlidir.

أَبٌ, أَبًا və أَبٍ sözləri heç bir şeyə izafə olunmamışdır və müfrəd olaraq istifadə olunmuşdur. Bu sözlərin ism-i tasğirinə gəlincə ardıcıl olaraq أُبَىٌّ, أُبَيًّا və أُبَىٍّ şəklində gəlir. Göründüyü kimi bu halda huruf-u mahza i'rab-ı tam ola bilməzlər. Mütekəllim ya'sına gələk; أَبْ – "Ata" sözü mütekəllim ya'sını aldıqda أَبِى olur və hansı mövqedə olursa olsun həmişə belə qalır. Bu halda bu da huruf-u mahza i'rab-ı tam ola bilməz. Huruf-u mahza i'rab-ı tam üçün yeganə hal zamirə izafədir. Esma-i sittedəki isimlərə gələk (Kafiye kitabında da tapa bilərsiniz).

Metnin Toplu Manası; Birinci hissə yalnız hərəkə ilə tam və ya naqis i'rabdır. İkincisi də eyni şəkildə hərflə tam və ya naqis i'rabdır. Bu hissə Huruf-u mahza i'rab-ı tam (yalnız hərflərlə tam i'rab) hissəsidir. Huruf-u mahza i'rab-ı tamın ref halı vav ilə, nasb halı elif ilə və cerr halı isə ya ilədir. Bu hərflərin fail (merfu-vav), meful (mansub-elif) və muzafun ileyh və ya mecrur (meksur-ya) olma halları esma-i sitte (6 isim) adlanan isimlərdə keçərlidir. Bu esma-i sitte illete sahibdir. Yoxsa hərf dəyişməsi olmazdı. Esma-i sittedə belə bir qayda var: Müfrəd və ya mükəbbər mütekəllim ya'sından başqa bir şeyə izafə olunmalıdır. Yoxsa tam i'rab olmaz.

Cərr	Nasb	Rəf	Əsl
أَبِيهِ	أَبَاهُ	أَبُوهُ	أَبٌ
أَخِيهِ	أَخَاهُ	أَخُوهُ	أَخٌ
حَمِيهَا	حَمَاهَا	حَمُوهَا	حَمٌ
هَنِيهِ	هَنَاهُ	هَنُوهُ	هَنٌ
ذِي	ذَا	ذُو	ذُو
فِيهِ	فَاهُ	فُوهُ	فُو

Misala gəldikdə; جَاءَنَا أَبُو الْقَاسِمِ "Bizə Qasımın atası gəldi" ifadəsində أَبُو sözü muzafdır və الْقَاسِم adına izafə olunub. أَبُو sözü cümlədə fail mövqeyində olduğuna və أَبْ sözü esma-i sittədən olduğuna görə, huruf-u mahza irab-ı tam olaraq vav ilə irablanıb. صَدَّقْنَا أَبَا الْقَاسِمِ "Qasımın atasını təsdiq etdik" ifadəsində isə أَبَا sözü cümlədə məful mövqeyində olduğuna və أَبْ sözü esma-i sittədən olduğuna görə, huruf-u mahza irab-ı tam olaraq əlif ilə irablanıb. آمَنَّا بِأَبِى الْقَاسِمِ "Qasımın atasına iman etdik" ifadəsində isə أَبِى sözü cümlədə məcrur mövqeyində olduğuna və أَبْ sözü esma-i sittədən olduğuna görə, huruf-u mahza irab-ı tam olaraq ya ilə irablanıb.

Cərr Hali	Nasb Hali	Rəf Hali	Sözün
اَلِفٌ	يَاءٌ	وَاوٌ	Esma-i Sitte