Məf'ulun fih'dən fih'in hazfi

Birinci Mef'ul Fih; əgər ondan 'fi' hərfi hazf olunsa, bu hazf qiyasilidir, əgər zərf-i zaman mübhəm olsa və ya məhdud olsa. Məsələn: سِرْتُ حِينًا (Bir müddət yürüdüm) və صُمْتُ شَهْرًا (Bir ay oruc tutdum). Və ya zərf-i məkan mübhəm olsa və bu, adın ona başqa bir şey səbəbindən verilməsi ilə olur, hansı ki, həmin şey onun məna dairəsinə daxil deyil, məsələn, altı istiqamət: ön (أَمَامٌ), qabaq (قُدَّامٌ), arxa (خَلْفٌ), sağ (يَمِينٌ), sol (يَسَارٌ və شِمَالٌ), üst (فَوْقٌ), alt (تَحْتٌ), yanında (عِنْدَ və لَدَى), ortasında (وَسْطٍ - sin hərfi sakin), arasında (بَيْنَ), qarşısında (إِذَاءَ, خِذَاءَ, تِلْقَاءَ), və ölçülmüş məkanlar: فرسخ (fersah), میل (mil), برید (berid), istisna olaraq: جانبًا (yan), جهةً (istiqamət), وجهًا (üz), وسطًا (sin hərfi fatha ilə), xaricdə (خَارِجَ الدَّارِ), içəridə (دَاخِلَ الدَّارِ), evin içində (جَوْفَ الْبَيْتِ). Hər bir məkan adı ki, istikrar mənasında deyil, məsələn: المَقْتَلِ (öldürmə yeri), المَضْرِبِ (döyülmə yeri), və əgər istikrar mənasında olsa və əlaqəsi məna ilə olmasa, məsələn: مقام (məqam), مكان (məkan). Bu istisnalar üçün 'fi' hazf etmək olmaz, deyilməz: اَكَلْتُ جَانِبَ الدَّارِ (evin yanını yedim), مَضْرِبَ زَيْدٍ (Zeydin döyülmə yerini), ya məqamı. Əksinə, deyilir: في جانب الدار (evin yanında), ya في مضرب زيد (Zeydin döyülmə yerində), ya في مقامه (onun məqamında). Amma əgər sonuncu qism istikrar mənasında olsa, 'fi' hazf etmək olar. Məsələn: قُمْتُ مقامه (onun məqamında durdum), قَعَدْتُ مكانه (onun yerində oturdum). Əgər zərf-i məkan məhdud olsa və ad ona daxil olan bir şey səbəbindən verilsə, məsələn: دار (ev), 'fi' hazf etmək olmaz, deyilməz: صَلَّيْتُ دارًا (evdə namaz qıldım), əksinə deyilir: في دار (evdə). İstisna olaraq, 'دخل', 'nəzəl', 'səkan' fiillərindən sonra: دَخَلْتُ الدَّارَ (evə girdim), نَزَلْتُ الْحَانَ (hanada qaldım), سَكَنْتُ الْبَلَدَ (şəhərdə yaşadım).

MÜBHƏM ZƏRF-İ ZAMAN və MƏHDUD ZƏRF-İ ZAMANLARDAN فى HƏRF-İ CERRİNİN HAZF EDİLMƏSİ

Məf'ulun fih, əgər zərf-i zaman olsa, istər mübhəm, istər məhdud olsun, 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunur. Qeyd: mübhəm - qeyri-müəyyən, məhdud isə məhdud anlamındadır.

سِرْتُ حِينًا	صُمْتُ شَهْرًا
Buradakı حينا sözü, سرت felinin məf'ulun fihi və zərfidir. حينا sözü zərf-i zaman mübhəm olduğu üçün, 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunub. Bu tərkibin əsli سرت في حين idi.	شهرا sözü, صمت felinin məf'ulun fihi-dir. شهرا sözü zərf-i zaman məhdud olduğu üçün, 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunub. Bu tərkibin əsli صمت في شهر idi.
Bir müddət (zaman) yürüdüm.	1 ay oruc tutdum.

MÜBHƏM ZƏRF-İ MƏKANLARDAN في HƏRF-İ CERRİNİN HAZF EDİLMƏSİ

Müsəmmaya daxil olmayan bir xüsusiyyət səbəbindən ona ad verilən şeydir. 6 istiqamət kimi.

أَمَامٌ	önündə
قُدَّامٌ	önündə
خَلْفٌ	arxasında
يَمِينٌ	sağında
يَسَارٌ	solunda
شِمَالٌ	solunda
فَوْقٌ	üstündə
تَحْتٌ	altında

Qeyd: امام sözü bir məkan adıdır. Lakin bu məkanın امام adını alması üçün, həmin məkanın bir şeyin önündə olması lazımdır. Əgər heç bir şey yoxdursa, امام sözü məna vermir. Zeydin ön tərəfi امام adının müsəmmasıdır. Zeydin ön tərəfinə امام (ön) deyilə bilməsi üçün, Zeydin mövcud olması lazımdır. Zeyd امام sözünün müsəmmasına daxil deyil. امام sözündən kənar bir şeydir. Zeyd sağa dönərsə, artıq həmin məkan امام deyil, يمين (sağ tərəf) adlanır. Bir məkan, müxtəlif baxışlarla; ön, arxa, sağ, sol, üst, alt ola bilər, buna görə bu məkanlara mübhəm (qeyri-müəyyən) məkan deyilir. Bu adlar tərkibdə zərf, yəni məf'ulun fihi olduqda, onlara zərf-i məkan mübhəm deyilir və onlardan 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunur.

İsm-i məkan mübhəm, عِنْد (yanında), لَدَى (yanında), وَسْط (arasında, sin hərfi sakin) kimi mənaları ifadə edir. وسط sözü daim zərf kimi istifadə olunur və 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunur.

القَوْمِ	وَسْطَ	جَلَسْتُ
Qövmün ortasında oturdum. 'fi' hərfinin hazfı caizdir.

İsm-i məkan mübhəm بَيْن (arasında), إِزَاء (qarşısında), حِذَاء (hizasinda), تِلْقَاء (qarşısında) kimi. İsm-i məkan mübhəm, ölçülmüş məkanlar kimi: فَرْسَخ (fersah), مِيل (mil), بَرِيد (berid). Qeyd: 1 mil 1609 metrdir. 1 fersah 5685 metrdir. 1 berid 22.740 metrdir. Misal: سِرْتُ مِيلاً (bir mil yürüdüm). Bu tərkibin əsli: سِرْتُ فى مِيلٍ idi. Lakin ism-i məkan mübhəm zərf olduğundan 'fi' hərfi hazf olunub.

ÖZLƏRİNDƏN في HƏRF-İ CERRİNİN HAZF EDİLMƏSİ CAİZ OLMAYAN MÜBHƏM ZƏRF-İ MƏKANLAR

a-) Hər hansı ism-i məkan mübhəm, məf'ulun fihi olduqda, ondan 'fi' hərfi qiyasilə hazf olunur. Lakin bu hökmün istisnası olaraq: جَانِبً (yan), جِهَةً (istiqamət), وَجْهاً (üz, istiqamət), sin hərfi fatha ilə وَسَطاً (bir şeyin ortası).

Qeyd1: Sin hərfi fatha olan وَسَطْ sözü, sin hərfi sakin olan وَسْطْ sözü kimi بَيْنَ (arasında) mənasında deyil, "bir şeyin ortası" mənasında olub, 'fi' hərfinin hazf edildiyi ism-i məkan mübhəmlərdən deyil. وَسَطْ sözü zərf kimi istifadə olunduqda 'fi' hərfinin mecruru kimi zikr olunur. Misal: جَلَسْتُ في وَسَطِ الدَّارِ (evin ortasında oturdum). وَسَطْ sözü zərf olmadan da istifadə olunur. Misal: ضَرَبْتُ وَسَطَ رَأْسِهِ (başının ortasına vurdum). Bəzi alimlərə görə, وَسَطْ ilə وَسْطْ arasında fərq yoxdur. Və خَارِجَ الدَّارِ (evin xarici), دَاخِلَ الدَّارِ (evin içi), جَوْفَ البَيْتِ (evin içi). Qeyd olunan جَانِبً جِهَةً وَجْهاً وَسَطاً خَارِجِ دَاخِلَ جَوْفَ sözləri zərf olduqda 'fi' hərfi hazf olunmur. Misal: اَكَلَ زَيْدٌ الطَّعَامَ في جَوْفِ البَيْتِ (Zeyd evin içində yemək yedi).

b-) İstikrar mənasında olmayan hər bir ism-i məkan məf'ulun fihi olduqda, ondan 'fi' hərfi hazf olunmaz. İstikrar mənasında olmayan ism-i məkan misalı: المَقْتَلِ (öldürmə yeri), المَضْرِبِ (döyülmə yeri) kimi. المَقْتَلِ sözü ism-i məkanadır. Öz...

İçindəki hadis (olma-fəil-hərəkət), öldürmə işidir. Bu hadis sabitlik mənasında deyil, öldürmə işi bir anlıqdır və buna görə də bu ism-i məkanlardan 'فى' cər hərfi hazf edilmir. المَضْرِبِ sözü ism-i məkanadır. İçindəki hadis (olma-fəil-hərəkət), döymə işidir. Döymə işi bir müddətdir, yəni sabitlik mənası yoxdur, fasiləsiz deyil. Buna görə də bu ism-i məkanlardan 'فى' cər hərfi hazf edilmir. QEYD 2: Döymə hadis yerinə yetirildikdə, vurulan şapalaq davamlı olmur, ard-arda şapalaq vurulur, yaxud su içmə hadis; dayanmadan su içilmir, fasilələrlə içilir. Buna görə də sabitlik mənasında olmayan bu kimi ism-i məkanlardan 'فى' cər hərfi hazf edilə bilməz. c-) Məfulun fiyh olan bir ism-i məkan sabitlik mənasında olarsa, lakin məfulun fiyh olan belə bir ism-i məkanın mütəəlləqı sabitlik mənasında deyilsə, belə məfulun fiyhdən 'فى' cər hərfi hazf edilmir. Sabitlik mənasındakı ism-i məkan nümunələri: مَقاَمٍ (ayaqda durma məkanı), مَكاَنٍ (mövcud olma məkanı) kimi. Sabitlik mənasında olan bu kimi ism-i məkanlar, sabitlik mənasında olmayan bir amilin (mütəəlləqin) məfulun fiyhi olduqları zaman, onlardan 'فى' cər hərfi hazf edilmir. Cədvəl: عَمْرٍو | مَقَامِ | في | زَيْدًا | ضَرَبْتُ Muzaafun ileyh və məcrur | في cər hərfinin cər etdiyi açıq bir isimdir. Ləfzə kəsra ilə məcrurdur. | Cər hərfi | ضَرَبَ feylinin məfulun bih açıqdır. | Feyl + fail + mütəəlləq في cər hərfi, məcruru ilə birlikdə ضَرَبَ feylinə mütəəlləqdir (təəllüq edir). في cər hərfinin məcruru olan مقام ləfzı, ضَرَبَ feylinin məfulun fiyhi olmaq üçün mahallən mensubdur. Hərçənd مقام sözü sabitlik mənasında olsa da, ضَرَبَ feyli sabitlik mənasında deyil. في cər hərfi hazf edilmir. Buraya qədər bu istisnalardan في cər hərfinin hazf edilməsi caiz deyil. Amrın məkanında, Zeydi döydüm. d-) اَكَلْتُ جَانِبَ الدَّارِ (ev tərəfində yedim) və ya اَكَلْتُ مَضْرِبَ زَيْدٍ (Zeydin döydüyü yerdə yedim) və ya اَكَلْتُ مَقَامَهُ (məkanında yedim) deyilmir. Əksinə, اَكَلْتُ فى جَانِبِ الدَّارِ , اَكَلْتُ فى مَضْرِبِ زَيْدٍ , اَكَلْتُ فى مَقَامِهِ deyilir. İSM-İ MEKAN SİQALARINDAN 'فى' CƏR HƏRFİNİN HAZF EDİLMƏSİ a-) Sabitlik mənasında bir ism-i məkan məfulun fiyh olub, amili də (mütəəlləqi) sabitlik mənasında olarsa, o məfulun fiyh olan ism-i məkanlardan 'فى' cər hərfinin hazf edilməsi caizdir. 'فى' cər hərfi belə bir məfulun fiyhdən hazf ediləndə, o məfulun fiyh cər hərfi olmadan mensub olur. Sabitlik mənasındakı bir ism-i məkanın, yenə sabitlik mənasında olan bir amilin məfulun fiyhi olub, ondan 'فى' cər hərfinin hazf edildiyi tərkibin nümunəsi: قُمْتُ مَقَامَهُ (onun ayaqda olduğu yerdə durdum) və قَعَدْتُ مَكَانَهُ (onun məkanında oturdum) kimi. قُمْتُ مَقَامَهُ tərkibindəki مقام sözü sabitlik mənasında olduğu kimi, amili olan (قم (قائم feyli də sabitlik mənasındadır. Hər ikisinin hadisəsi (olma-fəil-hərəkət), "ayaqda olmaq" işidir. قَعَدْتُ مَكَانَهُ tərkibindəki مكان sözü sabitlik mənasında olduğu kimi, amili olan قعد feyli də sabitlik mənasındadır. مكان sözünün hadisəsi "mövcud olmaq" işidir. قعد feylinin hadisəsi "oturmaq" işidir. QEYD 3: Hər hansı bir ism-i məkan məfulun fiyh olaraq vaki olub, amili də öz hərflərindən olan bir; "Feyl, ism-i fail, ism-i məful, məstər" olarsa, belə bir ism-i məkanlardan 'فى' cər hərfinin hazf edilməsi qiyasidir. İsm-i məkanın sabitlik mənasında olub-olmaması bu vəziyyəti dəyişmir. Nümunə: ضَرَبْتُ زَيْدًا مَضْرِبَ عَمْرٍو (Amrın döydüyü yerdə Zeydi döydüm). Bu tərkibdəki مَضْرِبَ ləfzı ضَرَبَ feylinin məfulun fiyhi olan bir ism-i məkanadır. Amil olan ضَرَبَ feyli, مَضْرِب ism-i məkanının hərflərindən olan bir feyldir. Bu səbəbdən, 'فى' cər hərfi qiyasen hazf edilmişdir. Tərkibin əsli: ضَرَبْتُ زَيْدًا فى مَضْرِبِ عَمْرٍو şəklində idi. Bu məsələ ilə bağlı bir neçə nümunə: رَمَيْتُ مَرْمَى زَيْدٍ — Zeydin atdığı yerdə atdım ذَهَبْتُ مَذْهَبَ زَيْدٍ — Zeydin getdiyi yerdə getdim قَعَدْتُ مَقْعَدَ زَيْدٍ — Zeydin oturduğu yerdə oturdum Nümunələrdə göründüyü kimi, ism-i məkan ilə, təəllüq etdiyi feylin maddələri eyni hərflərdən ibarətdir və 'فى' cər hərfi qiyasen hazf edilmişdir. ZARF-I MEKAN-I MAHDUD'DAN 'فى' CƏR HƏRFİNİN HAZFİNİN HÜKMÜ Əgər məfulun fiyh, Zarf-i zaman-i mahdud olarsa; belə bir zarf-i məkan-i mahduddan 'فى' cər hərfi hazf edilmir. Müsemmasına daxil olan bir xüsusiyyət səbəbilə, ona isim sabit olan şeydir. Məsələn; bir sinifə, içində olan şərtlərə görə sinif deyilir. Mübhəm belə deyil. Nümunə: دار ev, بيت ev, və بلد beldə kimi. Bu evin içində olan otaqlar və digər şeylərin cəminə دار ismi verilmişdir. دار ləfzının müsemması olan bu içindəkilərin hər biri, yəni otaqları evə daxildir. 4 divar, tavan və döşəmədən ibarət olan məkan بيت ismi verilmişdir. 4 divar, tavan və döşəmə بيت isminin müsemmasına daxildir. بلد deyilən məkan evlərin cəminədir. Bir çox evin bir arada olması ilə o məkan بلد ismi alır. Bu kimi zarf-i zaman-i mahdud olan isimlər məfulun fiyh olarsa, onlardan 'فى' cər hərfinin hazfi caiz deyil. Buna görə də: صَلَّيْتُ دَارًا (ev qıldım) deyilmir. Əksinə, صَلَّيْتُ فى دَارٍ (evdə namaz qıldım) deyilir. Məfulun fiyh olan heç bir zarf-i zaman-i mahduddan 'فى' cər hərfi hazf edilə bilməz. Lakin, دَخَلَ نَزَلَ سَكَنَ ləfzlarından sonra 'فى' cər hərfinin hazf edilə bilməsi üçün, bu ləfzlərə aid məfulun fiyhin sonra gəlməsi lazımdır. Burada 'فى' cər hərfinin hazfi yüngüllük üçündür. Bu ləfzlərdən sonra adətən zarf-i zaman-i mahdud istifadə olunur. Cədvəl: دَخَلْتُ الدَّارَ — Evə girdim. نَزَلْتُ الخَانَ — Xana endim (qonaqlandım) سَكَنْتُ البَلَدَ — Beldədə sakin (oturdum) oldum. Tərkiblərdəki دار خان بلد ləfzları zarf-i məkan-i mahduddur. Bu ləfzlar, دَخَلَ نَزَلَ سَكَنَ ləfzlarının məfulun fiyhi olduqlarına görə, onlardan 'فى' cər hərfi hazf edilmişdir və ləfzə kəsra gedib, yerinə mensub gəlmişdir.