Cəm

Cəm; Şərti odur ki, cəm ismin qeyri-münsərif olması üçün müntəhə-l-cumu’ (sığə-i müntəhə-l-cumu’) formasında və axırında ه (ta-i müənnəs) olmadan olmalıdır, məsələn مَسَاجِدَ (mesacid) və مَصَابِیحَ (mesabih) kimi. Amma فَرَازِنَةٌ (ferazine) sözü münsərifdir, çünki axırında ta-i tenis var. Həmçinin حَضَاجِرُ (hadacir) sözü isə “sırtlan” üçün ad olaraq qeyri-münsərifdir, çünki cəmdən alınmışdır. حَضَاجِرُ sözü əslində böyük qarın mənasında cəm olaraq işlədilən حَضْجَرٌ və ya حِضْجَرٌ sözündən götürülmüşdür. Səravil (سَرَاوِيلُ) sözü isə “şalvarlar” deməkdir. Əgər bu söz münsərif edilməzsə, və bu hal çox rast gəlinir, deyilmişdir ki, سَرَاوِيلُ əcnəbi (yəni başqa dildən gəlmiş) bir sözdür və qeyri-münsəriflik baxımından öz vəzinində olanlara aid edilmişdir. Digər bir fikirə görə isə bu söz ərəb sözü olub, سِرْوَالَةٍ (sirvale) sözünün cəmidir. Sirvale – pijama şeridi deməkdir, müasir ərəb dilində cübbənin altına geyilən şalvarlara deyilir. Bu cəm təqdiridir. Əgər bu söz münsərif qəbul edilərsə, heç bir problem olmaz. Nümunə kimi جَوَارٍ (cevar) sözünü göstərə bilərik. Bu söz sığə-i müntəhə-l-cumu’ bablarından فَوَاعِلَ babında olan naqis-vavi və ya naqis-yayi fiillər kimidir. جَوَارٍ sözünün əsli جَوَارِىَ-dir. جَارِيَةُ (cariye/gənc qız) sözünün cəmi olan جَارِيَاتُ-un cəmidir. Ref halında dammə sonrakı ya hərfinə ağır gəldiyindən normalda جَوَارِىُ olmalı idi, lakin جَوَارٍ olur. Təqdir irabı vardır. Cerr halında da eyni şəkildə جَوَارٍ olur. Amma nəsb halında sondakı ya hərfinə fəthə ağır gəlmədiyindən جَوَارِىَ olur. Məsələn: رَأَيْتُ جَوَارِىَ (gənc qızları gördüm) kimi. Ref və cerr hallarında قَاضٍ (qazi) sözü kimi olur. Yuxarıda izah olundu.

Cəm; İki səbəb yerinə keçən bir səbəbdir. Şərti odur ki, cəm ismin qeyri-münsərif olması üçün sığə-i müntəhə-l-cumu’ formasında və axırında ta-i müənnəs olmadan olmalıdır. Bu sığələr iki növdür: مَفَاعِلَ və مَفَاعِيلَ. Cəm axırında ه olmadan olmalıdır. Məsələn: مَسَاجِدَ (mescidlər) və مَصَابِیحَ (lampalar). فَرَازِنَةٌ (ferazine) sözü satrançda vezir deməkdir və münsərifdir, çünki axırında ta-i tenis var. حَضَاجِرُ (hadacir) sözü isə “sırtlan” üçün ad olaraq qeyri-münsərifdir, çünki cəmdən alınmışdır. Səravil (سَرَاوِيلُ) sözü “şalvarlar” deməkdir. Əgər bu söz münsərif edilməzsə və bu hal çox rast gəlinir, deyilmişdir ki, سَرَاوِيلُ əcnəbi bir sözdür və qeyri-münsəriflik baxımından öz vəzinində olanlara aid edilmişdir. Digər bir fikirə görə isə bu söz ərəb sözü olub, سِرْوَالَةٍ (sirvale) sözünün cəmidir. Sirvale – pijama şeridi deməkdir, müasir ərəb dilində cübbənin altına geyilən şalvarlara deyilir. Bu cəm təqdiridir. Əgər bu söz münsərif qəbul edilərsə, heç bir problem olmaz. Nümunə kimi جَوَارٍ (cevar) sözünü göstərə bilərik. Bu söz sığə-i müntəhə-l-cumu’ bablarından فَوَاعِلَ babında olan naqis-vavi və ya naqis-yayi fiillər kimidir. جَوَارٍ sözünün əsli جَوَارِىَ-dir. جَارِيَةُ (cariye/gənc qız) sözünün cəmi olan جَارِيَاتُ-un cəmidir. Ref halında dammə sonrakı ya hərfinə ağır gəldiyindən normalda جَوَارِىُ olmalı idi, lakin جَوَارٍ olur. Təqdir irabı vardır. Cerr halında da eyni şəkildə جَوَارٍ olur. Amma nəsb halında sondakı ya hərfinə fəthə ağır gəlmədiyindən جَوَارِىَ olur. Məsələn: رَأَيْتُ جَوَارِىَ (gənc qızları gördüm) kimi. Ref və cerr hallarında قَاضٍ (qazi) sözü kimi olur. Yuxarıda izah olundu.

Mətnin Ümumi Mənası; Qeyri-münsəriflərin altıncısı cəmidir. Cəm; İki səbəb yerinə keçən bir səbəbdir, yəni cəmdir. O iki səbəbin bir səbəb olub qeyri-münsərif olma şərti; cəmin mükəssər olaraq sona çatması (sığə-i müntəhə-l-cumu’) və axırında ta-i müənnəs olmamasıdır. Bu sığələr 7 növdür, amma biz ikisini veririk. Cədvəldə d

Bunlardan 6 dənə mövcuddur. Bu bablar مَفَاعِلَ və مَفَاعِيلَ şəklindədir. Bunlara misal olaraq; مَسَاجِدَ və مَصَابِيحَ göstərilə bilər. فَرَازِنَةٌ sözünə gəldikdə, sonunda dayanan ta-i müənnəs olduğuna görə qeyri-münsərif deyil, münsərifdir. Sırtlan üçün xüsusi ad olduğu halda حَضَاجِرُ sözünə gəldikdə isə qeyri-münsərifdir. Çünki حَضَاجِرُ sözü yenə cəm olan حَضْجَرٌ və ya حِضْجَرٌ sözündən götürülmüşdür. سَرَاوِيلُ sözünə gəldikdə; münsərif edilmədikdə, ki bu əksər hallarda belə olur, bu söz haqqında belə deyilmişdir: سَرَاوِيلُ sözü cəm deyil, xarici dildəndir. Qeyri-münsəriflik məsələsində özü ilə eyni vəzində olanlara tətbiq edilmişdir. İkincisi isə belə deyilmişdir: سَرَاوِيلُ sözü ərəb dilində bir sözdür. سِرْوَالَةٍ sözünün təqdiri olaraq cəmidir deyilmişdir. سَرَاوِيلُ sözü münsərif edildikdə heç bir çətinlik ortaya çıxmır. جَوَارٍ kimi (yuxarıdakı izahları diqqətlə oxuyun) naqis isimlər ref və cər hallarında قَاضٍ kimidirlər. Nəsb halında isə fətah ya-nın üzərinə yüngül gəldiyindən ya hərfi məftuh olaraq ortaya çıxır. جَوَارِىَ şəklində olur. صِيغَةُ مُنْتَهَى الْجُمُوعِ Siga-i Müntehel Cumu | Mevzun | Vezin | |-------------|------------| | مَسَاجِدَ | مَفَاعِلَ | | مَصَابِيحَ | مَفَاعِيلَ | | جَوَارِىَ | فَوَاعِلَ | | سَلاَسِلَ | فَعَاعِلَ | | أَقَارِبَ | أَفَاعِلَ | | أَبَابِيلَ | أَفَاعِيلَ |