Tə'nis

اَلتَّأْنِيثُ بِالتَّاءِ؛ Şərti onun alimlik və mənəvi olmasıdır, həmçinin təsirinin mütləq olması üçün şərt üçdən artıq hərf olması, ortadakı hərfin hərəkətli olması və ya əcnəbi olmasıdır. Hind sözü sarf oluna bilər, Zeynəb, Səqər, Mah və Cur isə sarf olunmur. Əgər bu adlarla müzəkkər adlandırılsa, şərti üçdən artıq hərf olmasıdır. Qədəm sarf olunur, Əqrəb sarf olunmur.

اَلتَّأْنِيثُ بِالتَّاءِ Ta ilə olan tə'nis, şərti onun (ta ilə olan tə'nisin qeyri-münsərifliyə səbəb olmasının) şərti; الْعَلَمِيَّةُ müənnəs bir alim olmasıdır. Ta ilə olan tə'nis, sifətliklə birlikdə olduğu zaman qeyri-münsərif olmur. Misal; نَاصِرَةٌ kimi. وَ الْمَعْنَوِىُّ və tə'nis-i mənəvi; كَذَلِكَ ta ilə tə'nisdə olduğu kimi, eyni şəkildə tə'nis-i mənəvidə də qeyri-münsərifliyə səbəb alim bir müənnəs olmasıdır. وَ شَرْطُ تَحَتُّمِ تَأْثِيرِهِ Mənəvi tə'nisin qeyri-münsərif olmasına təsirinin vacibliyinin (təhatüm; çox vacib, mütləq olan) şərti, الزِّيَادَةُ عَلَى الثَّلَثَةِ ismin hərflərinin 3-dən çox olmasıdır. أَوْ və ya, تَحَرُّكُ الْاَوْسَطِ o isimdəki ortadakı hərfin hərəkətli olmasıdır. أَوِ və ya; الْعُجْمَةُ "ucmə" yəni xarici dildən alınma olmasıdır. Bunlara əsasən misallara keçək; فَ gəlin, هِنْدٌ "hind" sözünə; bu هِنْدٌ sözü: يَجُوزُ caizdir, صَرْفُهُ sarfı, sarf olunması caizdir. Çünki vacib şərtlərin (hərflərinin 3-dən çox olması, ortadakı hərfin hərəkətli olması və ya ucmə olması) heç biri onda yoxdur. وَ زَيْنَبُ və "zeynəb" sözü, وَ سَقَرُ və "səqər" sözü, وَ مَاهُ və وَ جُورُ sözləri; "mah və cur" iki şəhər adıdır. Bu sadalananların (zeynəb, səqər, mah və cur) hamısı مُمْتَنِعٌ mümteni'dir, yəni sarfdan məhrumdur, başqa adı ilə qeyri-münsərifdir. زَيْنَبُ adında 3 hərfdən çoxdur, سَقَرُ adının ortasındakı hərf hərəkətlidir, مَاهُ və جُورُ adlarında isə ad xarici dildən alınmadır (ucmə). Bu şərtlər onları qeyri-münsərif edir. فَ bunlara əsasən əgər, سُمِّىَ adlandırılsa, بِهِ bu mənəvi tə'nis ilə, مُذَكَّرٌ bir müzəkkər adlandırılsa; فَشَرْطُهُ o mənəvi tə'nisin qeyri-münsərif olması üçün şərti üçdən artıq hərf olmasıdır. Qədəm sarf olunur, Əqrəb sarf olunmur.

Gayrı munsarif olmasının şərti; الزِّيَادَةُ عَلَى الثَّلَثَةِ – üç hərf üzərinə əlavə olmalıdır. فَ Üç hərfdən artıq olunca; قَدَمٌ 'kadem' sözü ayaq deməkdir, munsarif olur. Bu قَدَمٌ sözü mənəvi müənnəsdir. Əgər müənnəs قَدَمٌ sözü ilə adlandırılsa, alimiyyət və mənəvi tə’nis ilə qeyri-munsarif olur. Bir müzəkkər ad olaraq verilsə də, şərtləri yerinə yetirmir. Üç hərfdən artıq hərfi yoxdur. Buna görə قَدَمٌ sözü kişiyə verilsə, munsarif olur. وَ عَقْرَبُ 'akrab' sözü əqrəb deməkdir. Bu söz isə üç hərfdən artıq olduğu üçün qeyri-munsarifdir. Bir müzəkkər ad ola bilər. مُمْتَنِعٌ – bu عَقْرَبُ sözü müntənidir. Sarfdan məhrum edilmişdir, yəni qeyri-munsarifdir. Metnin Ümumi Mənası: Qeyri-munsariflərin üçüncüsü – Ta ilə olan tə’nisdir (ta ilə tə’nis). Ta ilə olan tə’nisin qeyri-munsarif olma şərti müənnəs bir alim (yəni alimiyyətlik) olmasıdır. Ta ilə olan tə’nis isimdə əgər vasfiyyət varsa, qeyri-munsarif ola bilməz. Mənəvi müənnəs də eyni şəkildə qeyri-munsarif olmaq üçün müənnəs bir alim, yəni alimiyyət şərtdir. Mənəvi müənnəsin qeyri-munsarif olması üçün lazım olan alimiyyətə bir də adın hərflərinin üçdən artıq olması, üç hərfli isə ortadakı hərfin hərəkəli olması və ucme (yad dildən alınan söz) olması əlavə edilir. Üç hərfdən artıq mənəvi müənnəsə misal: زَيْنَبُ adı. Üç hərfli olub ortadakı hərfi hərəkəli olmasına misal: سَقَرُ adı. Ucme (yad dildən alınma) olmasına misal: مَاهُ və جُورُ adlarıdır. Bu üç şərt nəzərə alınanda هِنْدٌ sözünün qeyri-munsarif olmadığını görürük. Üç hərfli və ortadakı hərfi hərəkəsiz və ucme deyil. Bu şərtsizliklər onu munsarif edir. زَيْنَبُ sözü, سَقَرُ sözü, مَاهُ və جُورُ sözlərinin hamısı qeyri-munsarifdir. Əgər mənəvi tə’nis ilə bir müzəkkər adlandırılsa, müzəkkər ad olan o mənəvi tə’nisin qeyri-munsarif ola bilmə şərti üçdən artıq hərfinin olmasıdır. Buna görə 'ayaq' mənasında olan قَدَمٌ sözü üç hərfdən artıq olmadığından qeyri-munsarif ola bilməz, munsarif olur. Mənəvi tə’nis olan və bir müzəkkər ad olan عَقْرَبُ sözü isə üç hərfdən artıq olduğu üçün sarfdan məhrumdur, yəni qeyri-munsarifdir.