Mehmuz Əmr Felləri

وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ مِنَ الْأَخْذِ وَ الْاَكْلِ وَ الْاَمْرِ؛ خُذْ وَ كُلْ وَ مُرْ عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِى لِأَنَّ الْهَمْزَةَ إِذَا كَانَتْ سَاكِنَةً وَ مَا قَبْلَهَا هَمْزَةً مُتَحَرِّكَةً يُجْعَلُ مِنْ جِنْسِ حَرَكَةِ مَا قَبْلَهَا لَكِنْ يُخَالَفُ فِي هَذِهِ الْاَمْثِلَةِ لِكَثْرَةِ الْاِسْتِعْمَالِ فِي كَلاَمِ الْعَرَبِ وَ بَاقِى تَصْرِيفِ الْمَهْمُوزِ عَلَى قِيَاسِ الصَّحَيحِ وَ كُلَّمَا وَجَدْتَ فِعْلاً غَيْرَ الصَّحِيحِ فَـقِسْهُ عَلَى الصَّحِيحِ فِي جَمِيعِ الْوُجُوهِ ألَّتِى ذَكَرْنَاهَا فِي بَابِ الصَّحِيحِ مِنَ التَّصْرِيفِ. فَإِنْ اِقْتَضَى الْقِيَاسُ إِلَى اِبْدَالِ حَرْفٍ أَوْ نَقْلٍ أَوْ اِسْكَانٍ فَافْعَلْ! إِلاَّ صَرِّفِ الْفِعْلَ الْغَيْرَ الصَّحِيحَ كَالصَّحِيحِ. وَ قَدْ يَكُونُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ لاَ يَتَغَيَّرُ الْمُعْتَلاَّتُ فِيهِ مَعَ وُجُودِ الْمُقْتَضِى، نَحْوُ؛ عَوِرَ وَ اعْتَوَرَ وَ اسْتَوَى وَ غَيْرِ ذَلِكَ، فَبَعْضُهَا لاَ يَتَغَيَّرُ لِصِحَّةِ الْبِنَاءِ وَ بَعْضُهَا لِعِلَّةِ اُخْرَى

وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ مِنَ الْأَخْذِ وَ الْاَكْلِ وَ الْاَمْرِ؛ yəni أَخْذْ, اَكْلْ və اَمْرْ mehmuz olan sözlərin əmr şəkilləri üçün ardıcıl olaraq خُذْ "al", كُلْ "ye" və مُرْ "əmr et" deyirsən. عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِى – bu qaydasızdır, لِأَنَّ الْهَمْزَةَ – çünki həmzə, إِذَا كَانَتْ سَاكِنَةً – əgər sakit olarsa, وَ مَا قَبْلَهَا هَمْزَةً مُتَحَرِّكَةً – və önündə hərəkəli həmzə olarsa, يُجْعَلُ – onun hərəkəsi öncəki hərəkənin növündən olur. لَكِنْ – lakin bu hal, يُخَالَفُ – bu misallarda fərqlidir, فِي هَذِهِ الْاَمْثِلَةِ – çünki bu misallarda, لِكَثْرَةِ الْاِسْتِعْمَالِ – çox istifadə olunduğuna görə, فِي كَلاَمِ الْعَرَبِ – ərəblərin danışığında. وَ بَاقِى تَصْرِيفِ الْمَهْمُوزِ – mehmuz felin digər şəkilləri, عَلَى قِيَاسِ الصَّحَيحِ – sağlam felin qaydasına görədir. وَ كُلَّمَا وَجَدْتَ فِعْلاً – və nə vaxt qeyri-sağlam (illetli) fel tapsan, فَ – onda, قِسْ – onu, عَلَى الصَّحِيحِ – sağlam felə, فِي جَمِيعِ الْوُجُوهِ – bütün hallarda, ألَّتِى – o hallar ki, ذَكَرْنَاهَا فِي بَابِ الصَّحِيحِ – sağlam fel babında qeyd etmişik, مِنَ التَّصْرِيفِ – felin şəkillərində. فَإِنْ – əgər, اِقْتَضَى الْقِيَاسُ – qayda tələb edərsə, إِلَى اِبْدَالِ حَرْفٍ – hərfin dəyişməsinə, أَوْ – ya, نَقْلٍ – hərəkənin dəyişməsinə, أَوْ – ya, اِسْكَانٍ – hərfin sakit olmasına, فَ – onda, افْعَلْ – bunu et! İstisna olaraq, əgər dəyişmə, hərəkə və ya sakitlik olmazsa, صَرِّفِ الْفِعْلَ الْغَيْرَ الصَّحِيحَ – qeyri-sağlam felin şəkillərini, كَالصَّحِيحِ – sağlam fel kimi çək. وَ قَدْ يَكُونُ – və bəzən olur ki, فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ – bəzi hallarda, لاَ يَتَغَيَّرُ الْمُعْتَلاَّتُ – illetli fellər dəyişmir, فِيهِ – həmin sözlərdə, مَعَ وُجُودِ الْمُقْتَضِى – qayda olsa belə, نَحْوُ – misal olaraq; عَوِرَ və s.

“şaşı oldu” və اعْتَوَرَ “şaşı oldu” və اسْتَوَى “bərabərləşdirdi” وَ غَيْرِ ذَلِكَ və bunlardan başqa olan fellər kimi. فَبَعْضُهَا bu şəkillərin bəzisi, لاَ يَتَغَيَّرُ dəyişmir, لِصِحَّةِ الْبِنَاءِ binanın sağlamlığı üçün, وَ بَعْضُهَا və şəkillərin bəzisi də, Lİعِلَّةِ اُخْرَى başqa bir səbəbə görə dəyişmir. Metnin Ümumi Mənası: və اَكْلْ və اَمْرْ mehmuz olan sözlərdən əmr şəkilləri üçün ardıcıl olaraq خُذْ və كُلْ və مُرْ deyirsən. Bir kəlimədə həmzə sükunlu olub, ondan əvvəlki həmzə hərəkəli olarsa, bu halda sükunlu həmzə, əvvəlki həmzənin hərəkəsinin növünə çevrilir: dammə olarsa vav, fətə ilə elif, kəsrə ilə ya hərfi kimi. Amma bu خُذْ və كُلْ və مُرْ fellərində bu hal yoxdur. Bu fellərin muzari forması ardıcıl olaraq يَأْخُذُ və يَأْكُلُ və يَأْمُرُ şəklindədir. Son hərfləri cəzm edib muzariyyat hərflərini atsaq, أْخُذْ və أْكُلْ və أْمُرْ qalır. Normalda başdakı hərflər sükunlu olduğu üçün muzari feli aynül felinin hərəkəsinə sahib bir vasıl həmzəsi gətirməliyik, onu da gətirsək fellərimiz ardıcıl olaraq اُأْخُذْ və اُأْكُلْ və اُأْمُرْ olur. Yuxarıda nə dedik; həmzə sükunlu olarsa və ondan əvvəlki hərəkəli olarsa, misallarımızda olduğu kimi, bu halda sükunlu həmzə əvvəlki hərəkənin növünə çevrilir və fellərimiz ardıcıl olaraq اُؤْخُذْ və اُؤْكُلْ və اُؤْمُرْ olur. Təbii ki, bu fellərin üçü də ərəb dilində çox istifadə olunduğundan sükunlu həmzələr hazf olunub və həmzə-i vasıla da ehtiyac qalmayıb və fellərimiz خُذْ və كُلْ və مُرْ olaraq son formalarını alıblar. Mehmuz fellərin qalanları isə səhih fellərin təsrifinə bənzəyir. Nə vaxt qeyri-səhih bir fel tapsan, bütün formalarını səhih fellərə görə müqayisə et ki, o çəkimləri təsrif mövzusunda səhih fellərdə qeyd etdik. Lakin ibdal, nəqil və iskan tələb edən qayda varsa, əvvəlcə o qaydanı yerinə yetir, sonra təsrifini et. Əgər ibdalı, nəqili və iskani tələb edən qayda yoxdursa, qeyri-səhih feli səhih kimi təsrif et. Bəzi kəlimələrdə ilali tələb edən qayda olmasına baxmayaraq, bir səbəbdən dolayı mütel fellərdə ilal əməli aparılmır. Misal; عَوِرَ və اِعْتَوَرَ və اِسْتَوَى fellərində olduğu kimi. Bu kəlimələrin bəzisi binanın sağlamlığı üçün dəyişmir və bəzisi də başqa bir səbəbə görədir. Başqa səbəbdən olan fel üçün اِسْتَوَى feli götürsək; feli içindəki vav hərəkəli və ondan əvvəlki səhih bir fətəli hərf olduğu üçün normalda elifə çevrilməlidir, çevirək; اِسْتَاى olacaq, artıq sondakı elif-i maksura ى şəklində, əsli اِسْتَاا olur, iki elif iltika-i sakineyn etdi, bu halda sükunlu olanı hazf edəcəyik və geriyə اِسْتَا qalacaq və iki ilal keçirmiş bir fel olacaq. Bax, belə, əvvəlki səbəbdən dolayı dəyişiklik olmaz.