Ecvef və Nakis Əmr Felləri

وَ تَقُولُ فِي اَمْرَ الْغَائِبِ مِنَ الْاَجْوَفِ؛ لِيَقُلْ، وَ الْاَصْلُ؛ لِيَقْوُلْ. وَ فِي الْمَخَاطَبِ؛ قُلْ، وَ الْاَصْلُ؛ اُقْوُلْ. فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْقَافِ وَ حُذِفَتِ الْوَاوُ لِسُكُونِهَا وَ سُكُونِ اللاَّمِ وَ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ بِحَرَكَةِ الْقَافِ. وَ تَقُولُ فِي التَّثْنِيَةِ؛ قُولاَ، فَعَادَ الْوَاوُ بِحَرَكَةِ اللاَّمِ. وَ تَقُولُ فِي اَمْرِ النَّاقِصِ؛ لِيَغْزُ وَ لِيَرْمِ، وَ فِي اَمْرِ الْمُخَاطَبِ؛ اُغْزُ وَ اِرْمِ بِحَذْفِ الْوَاوِ وَ الْيَاءِ، لِأَنَّ جَزْمَ النَّاقِصِ وَ وَقْفَهُ سُقُوطِ لاَمِ فِعْلِهِ وَ فِي النَّاقِصِ الْوَاوِىِّ تُقْلَبُ الْوَاوُ يَاءً فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْاَمْرِ وَ النَّهْىِ الْمَجْهُولاَتِ لِأَنَّهُنَّ فَرْعُ الْمَاضِى وَ فِي الْمَاضِى الْمَجْهُولِ يَصِيرُ الْوَاوُ يَاءً لِتَطَرُّفِهَا وَ انْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا، نَحْوُ؛ غُزِىَ وَ الْاَصْلُ؛ غُزِوَ

Ecvef olan bir feil üçün qayıb əmrində لِيَقُلْ "oxusun" deyirsən. Bu لِيَقُلْ feilinin əsli لِيَقُولْ şəklindədir. Ecvef feilinin müxatəb əmrində isə قُلْ "oxu" deyirsən. Bu قُلْ əmrinin əsli اُقْوُلْ şəklindədir. Bu اُقْوُلْ feilində, xəstə hərfin hərəkəsi və ondan əvvəlki hərfin səhhəti və sükunlu olması səbəbindən vav hərfinin hərəkəsi qaf hərfinə keçib, vav sükunlu olduğuna görə ixtisar edilib, lam hərfi də sükunlu olduğuna görə. Yəni sonradan sükunlu olan vav ilə əvvəldən sükunlu olan lam iki sükunlu hərfin qarşılaşması (iltika-i sakineyn) yaratdı və feilinin əsas lam hərfi ixtisar edilə bilmədiyinə görə xəstə sükunlu vav ixtisar edilib. Qaf hərfinin hərəkəsi səbəbindən başdakı həmzə də ixtisar edilib. Ecvef olan təsniyə əmr feili üçün isə قُولاَ deyirsən. Burada əvvəlki قُلْ əmrində ixtisar edilən vav hərfi lam hərfinin hərəkəsi ilə geri qayıdır. Nakis feillərdə qayıb əmr üçün لِيَغْزُ "qaza etsin" və لِيَرْمِ "atsın" deyirsən. Nakis feilin müxatəb əmrində isə اُغْزُ "qaza et" və اِرْمِ "at" deyirsən, vav və ya hərflərinin ixtisarı ilə. Bildiyiniz kimi əmr feillərinin sonu sükunlu olur, burada isə ya və vav o sükunluqdan dolayı ixtisar edilir. Çünki nakis olan feilin cəzm olması və cəzm ilə dayanması lamul feilin düşməsinə səbəb olur.

i, وَ فِي النَّاقِصِ الْوَاوِىِّ nakis-vavi feillerde تُقْلَبُ الْوَاوُ يَاءً vav herfi ya herfine çevrilir, فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْاَمْرِ وَ النَّهْىِ الْمَجْهُولاَتِ meçhul olan emir, nehiy ve müstakbel feillerde, لِأَنَّهُنَّ çünki emir, nehiy ve muzari feil, فَرْعُ الْمَاضِى mazi feilin fer’idir, yəni ondan türemişdir. Bəzi alimlər bu feillerin masdardan türediğini deyir. وَ فِي الْمَاضِى الْمَجْهُولِ və meçhul mazi feilde isə, يَصِيرُ الْوَاوُ يَاءً vav ya herfine çevrilir, لِتَطَرُّفِهَا vav herfi sözün sonunda olduğuna görə, وَ انْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا və ondan əvvəlki herfin kesreli olmasına görə, Nəhu; misal olaraq: غُزِىَ "qəza edildi" kimi, وَ الْاَصْلُ və əsli غُزِوَ şəklindədir. Metnin Toplu Manası: قَالَ feili üzərindən, ecvef feilin emri gaibi üçün لِيَقُلْ deyirsən və bu لِيَقُلْ feilinin əsli لِيَقْوُلْ şəklindədir. Bu feildə vav herfinin hərəkəsi kaf herfinə verilir və sakin vav sakin lam ilə birləşir və sonunda vav herfi hazf olunur, لِيَقُلْ qalır. Ecvef feilin emri hazırı üçün isə قُلْ deyirsən. Bu قُلْ feilinin əsli اُقْوُلْ şəklindədir. اُقْوُلْ feilində vav herfi kaf herfinə köçürülür اُقُولْ olur və sonra sakin vav sakin lam ilə birləşdiyinə görə vav hazf olunur اُقُلْ qalır və kaf herfinin hərəkəsi səbəbindən vasıl hemzəsinə ehtiyac olmadığından başdakı hemze hazf olunur və feil قُلْ olaraq qalır. Ecvef feilin emri hazır tesniyesi üçün isə قُولاَ deyirsən. Bu قُولاَ feilində əvvəl قُلْ feilində hazf olunan vav herfi lam herfinin hərəkəsi səbəbindən geri dönmüşdür. Lam sakin olmadığından sakin vavın hazfinə ehtiyac olmamışdır. قُولاَ feilinin əsli اُقْوُلاَ şəklindədir. Nakis feillerde emri gaib üçün isə لِيَغْزُ və لِيَرْمِ deyirsən. لِيَغْزُ edatsız يَغْزُو və لِيَرْمِ edatsız يَرْمِى şəklində idi. Bu iki feilin başına lam ul-emir gəldikdə son hərəkənin sakin olması lazım idi və sondakı herflər illet herfi olduğundan hazf olunmuşdur. Nakis feillerde emri hazır üçün vav və ya herfinin hazfi ilə اُغْزُ və اِرْمِ deyirsən. Çünki nakis feilin cezm alaməti və vakfı lamul feilin hazfi ilədir. Nakis-vavi emir, nehiy və meçhul muzari feillerde isə vav ya herfine çevrilir. Çünki emir, nehiy və muzari feiller mazi feilin fer’idir. Meçhul mazi feillerde isə vav ya herfine çevrilir, çünki ondan əvvəlki herf kesreli və vav herfi sondadır. Buna misal olaraq: غُزِىَ feilidir və bu feilin əsli غُزِوَ şəklindədir.