İddəsərə və İssəqalə

وَ أَمَّا اِدَّثَرَ وَ اِثَّاقَلَ, iddesera və issaqələ feilərinin çəkimlərinə gəlincə; فَاَصْلُ الْأَوَّلِ birincisinin, yəni اِدَّثَرَ feilinin əsli تَدَثَّرَ "gizlədi" şəklindədir, كَ yəni تَكَسَّرَ kimi tefe’ul babı kimidir. وَ اصْلُ الثَّانِى və ikincisinin, yəni اِثَّاقَلَ feilinin əsli تَثَاقَلَ "ağır oldu" şəklindədir, كَ yəni تَصَالَحَ kimi tefa’ul babı kimidir. فَاُدْغِمَتِ التَّاءُ فِيهِمَا o ikisində, yəni تَدَثَّرَ və تَثَاقَلَ feilindəki ta hərfləri idqam olunub. Əlbəttə, bu idqamdan əvvəl bəzi şeylər var; بَعْدَ قَلْبِهَا bu ta hərfinin çevrilməsi, فِي تَدَثَّرَ tedessera feilindəki ta hərfinin دَالاً dal hərfinə çevrilməsindən sonra idqam olunub. Çünki تَدَثَّرَ feilindəki ta hərfi dal hərfinə çevriləndə feilin forması دَدَثَّرَ olur. İki dal hərfi yan-yana gələndə idqam vacib olur. Eyni cinsdən iki hərəkəli hərf bir araya gəlsə idqam vacib olur. Hərəkələri də eyni olduğu üçün dal hərfi şeddələnir və دَّثَرَ olur. Təbii ki, bu feili bu şəkildə oxuya bilmərik, digər feili də izah edək, vasıl həmzəsinə gələcəyik. وَ فِي تَثَاقَلَ eyni şəkildə tesaqələ feilindəki te hərfi ثَاءً se hərfinə çevrilir və feil ثَثَاقَلَ kimi olur. İki se hərfi yan-yana gələndə idqam vacib olur və feilimiz ثَّاقَلَ şəklinə çevrilir. Bu دَّثَرَ və ثَّاقَلَ feilləri bu şəkildə oxunmaz, ona görə də ثُمَّ اُدْخِلَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ bu hallardan sonra onlara vasıl həmzəsi daxil edilir, لِيُمْكِنَ الْاِبْتِدَاءُ بِهَا bu feillərə başlamaq mümkün olsun deyə, لِأَنَّ السَّاكِنَ çünki sakin olan hərf ilə bir feil və ya isim oxunmaz, başlana bilməz. Vasıl həmzəsindən sonra feillərimiz اِدَّثَرَ və اِثَّاقَلَ olur. Vasıl həmzəsinin kəsrəli olduğunu bilək. Çünki bu iki feilin muzari formalarının aynül feillərinə baxanda (idqam və ibdalsız halları üçün) تَدَثَّرَ üçün يَتَدَثَّرُ olduğundan aynül feil fethalıdır, o halda vasıl həmzəsi kəsrəli gəlir. تَثَاقَلَ üçün يَتَثَاقَلُ olduğundan aynül feil fethalıdır, o halda vasıl həmzəsi kəsrəli gəlir. وَ تَصْرِيفُهُمَا və o ikisinin tasrifinə gəlincə; mazi اِدَّثَرَ və muzari يَدَّثَّرُ şəklindədir, بِفَتْحِ التَّاءِ فِيهَمَا hər ikisində də (mazi-muzari) ta hərfi fethalıdır. Qiyasi masdarı اِدَّثُّرًا şəklində olub بِضَمِّ التَّاءِ ta hərfinin damməsi ilədir. İsmi faili فَهُوَ مُدَّثِّرٌ şəklində olub بِكَسْرِ التَّاءِ ta hərfi kəsrəlidir. وَ الاَمْرُ və əmr feili اِدَّثَّرْ və وَ النَّهْىُ nehy feili لاَ تَدَّثَّرْ şəklində olub بِفَتْحِ التَّاءِ فِيهِمَا وَ بِفَتْحِ الدَّالِ وَ التَّشْدِيدِ فِي الْجَمِيعِ ta hərfi nehy və əmr feilində fethalıdır, dal hərfi bütün bablarda şeddəli və fethalıdır. İkinci olan feilin tasrifinə gəlincə; mazisi وَ اثَّاقَلَ və muzari يَثَّاقَلُ və qiyasi masdarı اِثَّاقُلاً şəklində olub بِضَمِّ الْقَافِ qaf hərfi dammelidir. İsmi faili فَهُوَ مُثَّاقِلٌ şəklində olub بِكَسْرِ الْقَافِ qaf hərfi kəsrəlidir. İsmi mefulü وَ ذَاكَ مُثَّاقَلٌ şəklində olub بِفَتْحِ الْق qaf hərfinin fethası ilədir. وَ الْاَمْرُ; və əmr feili اِثَّاقَلْ və وَ النَّهْىُ nehy feili لاَ تَثَّاقَلْ şəklində olub بِفَتْحِ الْقَافِ qaf hərfi fethalıdır, فِيهِمَا o ikisində, yəni əmr və nehy feillərində. وَ الثَّاءُ və se hərfi isə مُشَدَّدَةٌ şeddəlidir, فِي الْجَمِيعِ bütün bablarda.

وَ أَمَّا اِدَّثَرَ وَ اِثَّاقَلَ, iddesera və issaqələ feilərinin çəkimlərinə gəlincə; فَاَصْلُ الْأَوَّلِ birincisinin, yəni اِدَّثَرَ feilinin əsli تَدَثَّرَ "gizlədi" şəklindədir, كَ yəni تَكَسَّرَ kimi tefe’ul babı kimidir. وَ اصْلُ الثَّانِى və ikincisinin, yəni اِثَّاقَلَ feilinin əsli تَثَاقَلَ "ağır oldu" şəklindədir, كَ yəni تَصَالَحَ kimi tefa’ul babı kimidir. فَاُدْغِمَتِ التَّاءُ فِيهِمَا o ikisində, yəni تَدَثَّرَ və تَثَاقَلَ feilindəki ta hərfləri idqam olunub. Əlbəttə, bu idqamdan əvvəl bəzi şeylər var; بَعْدَ قَلْبِهَا bu ta hərfinin çevrilməsi, فِي تَدَثَّرَ tedessera feilindəki ta hərfinin دَالاً dal hərfinə çevrilməsindən sonra idqam olunub. Çünki تَدَثَّرَ feilindəki ta hərfi dal hərfinə çevriləndə feilin forması دَدَثَّرَ olur. İki dal hərfi yan-yana gələndə idqam vacib olur. Eyni cinsdən iki hərəkəli hərf bir araya gəlsə idqam vacib olur. Hərəkələri də eyni olduğu üçün dal hərfi şeddələnir və دَّثَرَ olur. Təbii ki, bu feili bu şəkildə oxuya bilmərik, digər feili də izah edək, vasıl həmzəsinə gələcəyik. وَ فِي تَثَاقَلَ eyni şəkildə tesaqələ feilindəki te hərfi ثَاءً se hərfinə çevrilir və feil ثَثَاقَلَ kimi olur. İki se hərfi yan-yana gələndə idqam vacib olur və feilimiz ثَّاقَلَ şəklinə çevrilir. Bu دَّثَرَ və ثَّاقَلَ feilləri bu şəkildə oxunmaz, ona görə də ثُمَّ اُدْخِلَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ bu hallardan sonra onlara vasıl həmzəsi daxil edilir, لِيُمْكِنَ الْاِبْتِدَاءُ بِهَا bu feillərə başlamaq mümkün olsun deyə, لِأَنَّ السَّاكِنَ çünki sakin olan hərf ilə bir feil və ya isim oxunmaz, başlana bilməz. Vasıl həmzəsindən sonra feillərimiz اِدَّثَرَ və اِثَّاقَلَ olur. Vasıl həmzəsinin kəsrəli olduğunu bilək. Çünki bu iki feilin muzari formalarının aynül feillərinə baxanda (idqam və ibdalsız halları üçün) تَدَثَّرَ üçün يَتَدَثَّرُ olduğundan aynül feil fethalıdır, o halda vasıl həmzəsi kəsrəli gəlir. تَثَاقَلَ üçün يَتَثَاقَلُ olduğundan aynül feil fethalıdır, o halda vasıl həmzəsi kəsrəli gəlir. وَ تَصْرِيفُهُمَا və o ikisinin tasrifinə gəlincə; mazi اِدَّثَرَ və muzari يَدَّثَّرُ şəklindədir, بِفَتْحِ التَّاءِ فِيهَمَا hər ikisində də (mazi-muzari) ta hərfi fethalıdır. Qiyasi masdarı اِدَّثُّرًا şəklində olub بِضَمِّ التَّاءِ ta hərfinin damməsi ilədir. İsmi faili فَهُوَ مُدَّثِّرٌ şəklində olub بِكَسْرِ التَّاءِ ta hərfi kəsrəlidir. وَ الاَمْرُ və əmr feili اِدَّثَّرْ və وَ النَّهْىُ nehy feili لاَ تَدَّثَّرْ şəklində olub بِفَتْحِ التَّاءِ فِيهِمَا وَ بِفَتْحِ الدَّالِ وَ التَّشْدِيدِ فِي الْجَمِيعِ ta hərfi nehy və əmr feilində fethalıdır, dal hərfi bütün bablarda şeddəli və fethalıdır. İkinci olan feilin tasrifinə gəlincə; mazisi وَ اثَّاقَلَ və muzari يَثَّاقَلُ və qiyasi masdarı اِثَّاقُلاً şəklində olub بِضَمِّ الْقَافِ qaf hərfi dammelidir. İsmi faili فَهُوَ مُثَّاقِلٌ şəklində olub بِكَسْرِ الْقَافِ qaf hərfi kəsrəlidir. İsmi mefulü وَ ذَاكَ مُثَّاقَلٌ şəklində olub بِفَتْحِ الْق qaf hərfinin fethası ilədir. وَ الْاَمْرُ; və əmr feili اِثَّاقَلْ və وَ النَّهْىُ nehy feili لاَ تَثَّاقَلْ şəklində olub بِفَتْحِ الْقَافِ qaf hərfi fethalıdır, فِيهِمَا o ikisində, yəni əmr və nehy feillərində. وَ الثَّاءُ və se hərfi isə مُشَدَّدَةٌ şeddəlidir, فِي الْجَمِيعِ bütün bablarda.
Metnin Toplu Manası; İddesera feilinin əsli تَفَعُّلْ babından تَدَثَّرَ şəklində, issaqələ feilinin əsli isə تَفَاعُلْ babından تَثَاقَلَ şəklindədir. Misal olaraq اِثَّقَالَ eyni تَصَالَحَ kimi, اِدَّثَرَ eyni تَكَسَّرَ kimidir, təbii te hərfləri var ikən. Bundan sonra تَدَثَّرَ feilinin başındakı te hərfi dal hərfinə çevrilir və دَدَثَّرَ formasını alır, idqam ilə دَّثَّرَ və vasıl həmzəsi ilə də اِدَّ ثَّرَ olur. تَثَاقَلَ feilində də eyni şeylər keçərlidir. Tə hərfi sə hərfinə çevrilir və ثَثَاقَلَ formasını alır, idqam ilə ثَّاقَلَ və vasıl həmzəsi ilə də اِثَّاقَلَ olur. Aşağıdakı cədvəllərdə mövcuddur. Bu feillərdə idqam olduqdan sonra bu feillərə başlaya bilmək üçün vasıl həmzəsinə ehtiyac duyuldu, çünki səkin olan hərflə başlamaq mümkün deyil.