Əmsilə-i mütəridə tərif

Fiil-i Mazi; Keçmiş zaman deməkdir. -dı, -di, -du, -dü şəkilçiləri felə əlavə olunur. Fel, kömək etmək feli olsa, "kömək etdi" deyirik.

Fiil-i Muzari; Geniş, indiki və gələcək zamanları əhatə edən fel formasıdır. Felin əvvəlinə sin və sevfe ədatları gəldikdə, gələcək zamana aid olur.

Masdar-ı Gayr-ul Mimî; Əvvəlində "mim" hərfi olmayan masdardır. Məsələn; خُرُوجًا "çıxmaq" kimi.

İsm-i Fail; Feli edən şəxsdir.

İsm-i Meful; Fildən təsirlənən şey (obyekt və ya mövzu) mefuldur.

Fiil-i muzari Cehd-ül Mutlak; Cehd, mənfi məna verir. Mutlak isə qəti deməkdir. Yəni muzari felin qəti mənfi halıdır.

Fiil-i muzari Cehd-ül Mustağrak; Cehd mənfi, mustağrak isə zamanın tamamlanmadığı sahə deməkdir. Yəni muzari felin əvvəlinə لَمَّا ədatı gəldikdə "hələ" mənası verir.

Fiil-i muzari Nefy-ül hal; Muzari felin indiki zamanda mənfi halıdır.

Fiil-i muzari nefy-ül istikbal; Muzari felin gələcəkdə mənfi halıdır.

Te’kid-i nefy-ül istikbâl; Gələcəkdə işin heç vaxt olmayacağını bildirir.

Emr-ül gaib; Qeybdə olan şəxsə əmr verməkdir.

Nehy-ül gaib; Qeybdə olan şəxsə qadağa qoymaqdır.

Emr-ül Hazır; Hazır olan şəxsə əmr verməkdir.

Nefy-ül Hazır; Hazır olan şəxsə qadağa qoymaqdır.

Masdar-ı Mimî; "Mim" hərfi olan masdardır. Məsələn; مَكْتَبٌ kimi.

İsm-ül Alet; Alət adıdır. Məsələn فَتَحَ "açdı" deməkdir. Açma aləti isə مِفْتَاحٌ deməkdir.

Masdar-ı Bina-ül merre; Bir dəfə etmək deməkdir.

Masda-ı Bina-ün nev’i; Bir növ etmək deməkdir.

İsm-üt Tasgir; Kiçiltmə adıdır. Azərbaycan dilindəki "qızcığaz", "pişikcik" kimi.

İsm-ül Mensub; Aidiyyət (mensubiyyət) bildirir.

Mübalağatün İsm-ül Fail; İsm-i Failin mübaliğəli halıdır.

İsm-üt Tafdil; Bir adın əvvəlinə "ən" əlavə etməkdir. حَسُنَ "gözəl oldu" və أَحْسَنُ "ən gözəl" kimi.

Fiil-üt Təəccüb-ül Əvvəl; Birinci təəccüb (təəccüblənmə) feilidir.

Fiil-üt Təəccüb-üs Sani; İkinci təəccüb (təəccüblənmə) feilidir.

Bina-i Məlum; Məlum (bilinən) quruluş deməkdir. Yəni feilin faili (icra edən) məlumdur. Azərbaycan dilində bu, təsirli feildir.

Bina-i Məchul; Məchul (bilinməyən) quruluşdur. Yəni feilin faili (icra edən) bəlli deyil. Azərbaycan dilində bu, təsirsiz (passiv) feillərdir.

Müfrəd; Bir nəfər və ya bir əşya.

Təsniyə; İki nəfər və ya iki əşya.

Cəmi; Üç və üçdən çox nəfər və ya əşya. Müzekkər, müənnəs və ya qeyri-aqil canlılar, əşyalar ola bilər.

Müzekkər; Kişi cinsidir (ər kişi).

Müənnəs; Qadın cinsidir (dişi kişi). Sonunda ta-i müənnəs, elif-i məmdudə və elif-i məksurə olan isimlərdir.

Qayıb; Hazırda qarşımızda olmayan 3-cü tək, təsniyə və cəmi kişi şəxslərdir. Yəni O kişi, O iki kişi və Onlar (kişilər) əvəzlikləridir.

Qayıbə; Hazırda qarşımızda olmayan 3-cü tək, təsniyə və cəmi qadın şəxslərdir. Yəni O qadın, O iki qadın və Onlar (qadınlar) əvəzlikləridir.

Müxatab; Hazırda qarşımızda olan 2-ci tək, təsniyə və cəmi kişi şəxslərdir. Yəni sən (kişi), Siz ikiniz (kişilər) və Sizlər (kişilər) əvəzlikləridir.

Müxataba; Hazırda qarşımızda olan 2-ci tək, təsniyə və cəmi qadın şəxslərdir. Yəni sən (qadın), Siz ikiniz (qadınlar) və Sizlər (qadınlar) əvəzlikləridir.

Nəfs-i Mütəkəllim Vahdə; Danışan şəxsdir. Yəni "mən" deməkdir. Qadın və ya kişi olması fərq etmir, hər halda danışan (mütəkəllim) üçün eyni forma istifadə olunur. 1-ci tək şəxsdir.

Nəfs-i Mütəkəllim Məal Qeyr; Danışan şəxs və başqalarıdır. Yəni "biz" deməkdir. Qadın və ya kişi olması fərq etmir, hər halda danışan (mütəkəllim) üçün eyni forma istifadə olunur. 1-ci cəmi şəxsdir.

Bu təriflərə əsasən, emsile-i muttaride cədvəlimizdə belə bir təriflə qarşılaşacaqsınız: "Fiil-i Mazi, Bina-i Məlum, Müfrəd Müzekkər Qayıb". Bu, belə deməkdir: Fiil-i mazi keçmiş zamanda baş vermiş feildir. Bina-i Məlum bu feili icra edən şəxs bəllidir, yəni məlumdur deməkdir. Müfrəd Müzekkər Qayıb isə, Müfrəd bir nəfər, Müzekkər kişi, Qayıb isə hazırda qarşımızda olmayan Azərbaycan dilindəki 3-cü tək (O) şəxs deməkdir. Yəni müfrəd müzekkər qayıb 3-cü tək şəxs (o kişi) deməkdir. Dilimizdə 3-cü təsniyə şəxslər, yəni ikili şəxslər yoxdur.