Mübtəda və xəbərin hökmünü nəsx edənlər | 3

نَوَاسِخُ الْمُبْتَدَأِ وَ الْخَبَرِ

Birinci qisim; mübtədanı qaldırır (ref edir) və xəbəri isə aşağı salır (nasb edir), bu isə 'kâne' və onun bacılarıdır və bu qisim tamamilə fellərdir, misal: كَانَ الْجَوُّ مُكْفَهِرًّا. İkinci qisim; mübtədanı aşağı salır (nasb edir) və xəbəri qaldırır (ref edir), birinci qisimin əksinə, bu isə 'inne' və onun bacılarıdır və bu qisim tamamilə hərflərdir, misal: إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (Bəqərə surəsi, 220). Üçüncü qisim; mübtəda və xəbəri birlikdə aşağı salır (nasb edir), bu isə 'zənnə' və onun bacılarıdır və bu qisim tamamilə fellərdir, misal: ظَنَنْتُ الصَّدِيقَ أَخًا. Bu amillərə "nəvasix" (nəsx edənlər) deyilir, çünki onlar mübtəda və xəbərin hökmünü dəyişdirir və onlara başqa bir hökm verir.

Birinci

Birinci qisim; mübtədanı qaldırır (ref edir), xəbəri isə aşağı salır (nasb edir), bu lafzi amil 'kâne' və onun bacılarıdır, bu qisim tamamilə fellərdir, misal: كَانَ الْجَوُّ مُكْفَهِرًّا “Hava buludlu oldu” kimi. İkinci qisim; mübtədanı aşağı salır (nasb edir), xəbəri isə qaldırır (ref edir), birinci qisimin əksinə, bu 'inne' və onun bacılarıdır, bu qisim tamamilə hərflərdir, misal: إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ “Şübhəsiz ki Allah Əziz və Hakimdir” (Bəqərə surəsi, 220). Üçüncü qisim; mübtəda və xəbəri birlikdə aşağı salır (nasb edir), bu 'zənnə' və onun bacılarıdır, bu qisim tamamilə fellərdir, misal: ظَنَنْتُ الصَّدِيقَ أَخًا “Dostu qardaş zənn etdim” kimi. Bu üç qisim amillərə "nəvasix" deyilir, çünki onlar mübtəda və xəbərin hökmünü dəyişdirir və onlara başqa bir hökm verir.

Mübtəda və Xəbərin Hökmünü Nəsx Edənlər

Nuhat alimləri, ərəb kəlamının araşdırmasından sonra mübtəda və xəbərə daxil olub onların i'rabını dəyişən lafzi amillərin üç qisim olduğunu müşahidə etmişlər.

Birinci qisim: Mübtədanı qaldıran (ref edən) və xəbərini aşağı salan (nasb edən) lafzi amillərdir. Bu amillər 'kâne' və onun bacılarıdır ki, hamısı fellərdir, misal:

Kâne (və ya bacılarından biri) daxil olmadan əvvəl
مُكْفَهِرٌّ	الْجَوُّ
Xəbər	Mübtəda
Merfu	Merfu
Hava buludludur

Kâne (və ya bacılarından biri) daxil olduqdan sonra
مُكْفَهِرًّا	الْجَوُّ	كَانَ
Kâne'nin xəbəri	Kâne'nin ismi	Kâne feli
Mansub	Merfu
Hava buludlu oldu

İkinci qisim: Mübtədanı aşağı salan (nasb edən) və xəbərini qaldıran (ref edən) lafzi amillərdir, birinci qisimin əksinədir. Bu amillər 'inne' və onun bacılarıdır ki, hamısı hərfdir, misal:

İnne (və ya bacılarından biri) daxil olmadan əvvəl
عَزِيزٌ	اللهُ
Xəbər	Mübtəda
Merfu	Merfu
Allah ucalıdır

İnne (və ya bacılarından biri) daxil olduqdan sonra
عَزِيزٌ	اللهَ	إِنَّ
İnne'nin xəbəri	İnne'nin ismi	İnne hərfi
Merfu	Mansub
Şübhəsiz ki Allah Əziz və Hakimdir

Üçüncü qisim: Mübtəda və xəbəri birlikdə aşağı salan (nasb edən) lafzi amillərdir. Bu amillər 'zənnə' və onun bacılarıdır ki, hamısı fellərdir, misal:

Zənnə (və ya bacılarından biri) daxil olmadan əvvəl
أَخٌ	الصَّدِيقُ
Xəbər	Mübtəda
Merfu	Merfu
Dost qardaşdır

Zənnə (və ya bacılarından biri) daxil olduqdan sonra
أَخًا	الصَّدِيقَ	ظَنَنْتُ
Zanne'nin 2-ci Mefulu	Zanne'nin 1-ci Mefulu	Zanne Feili
Mansub	Mansub
Dostu qardaş hesab etdim

Bu amillər “Nevasih” – nəsx edənlər adlandırılır. Çünki bu amillər mübtəda və xəbərin hökmünü nəsx edirlər. Yəni mübtəda və xəbərin hökmünü dəyişdirir və onları əvvəlki hökmündən fərqli olaraq yeni bir hökm ilə əvəz edirlər. Yəni onların ilk hökmü mərfu isim olmalarıdır. Bunu mübtəda və xəbər dərsinin ilk hissəsində gördük. Nevasihdən bir ləfzi amil mübtəda və xəbər üzərinə daxil olduqda, artıq mübtəda və xəbərin hökmü dəyişir və yeni bir hökm alır. Məsələn, inne və onun oxşarlarından biri mübtəda və xəbər üzərinə daxil olduqda, mübtəda inne-nin ismi, mübtədanın xəbəri isə inne-nin xəbəri olur. Kâne və onun oxşarlarından biri mübtəda və xəbər üzərinə daxil olduqda, mübtəda kâne-nin ismi, mübtədanın xəbəri isə kâne-nin xəbəri olur. Zanne və onun oxşarlarından biri mübtəda və xəbər üzərinə daxil olduqda, mübtəda zanne-nin birinci mefulu, mübtədanın xəbəri isə zanne-nin ikinci mefulu olur. Göründüyü kimi, inne və kâne (və onların oxşarları) mübtədanı özünə isim, mübtədanın xəbərini isə özünə xəbər kimi götürür. Zanne və onun oxşarları isə mübtədanı özünə birinci meful, xəbəri isə özünə ikinci meful kimi götürür.

Bu üç hissəni kitabın genişliyində araşdıracağıq, İnşallah.

كَانَ الْجَوُّ مُكْفَهِرًّا Hava buludlu oldu
فِعْلٌ مَاضٍ نَاقِصٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ الظَّاهِرِ عَلَى آخِرِهِ	كَانَ
Nakis keçmiş feil, zahir fətəh üzərində məbni
اِسْمُ كَانَ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةٌ فِي آخِرِهِ	الْجَوُّ
Kâne-nin ismi, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammə
خَبَرُ كَانَ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	مُكْفَهِرًّا
Kâne-nin xəbəri, mansub, nasb əlaməti sonundakı zahir fətəh

إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ Sürah Bəqərə ٢٢٠
حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ	إِنَّ
Feilə bənzəyən hərf
لَفْظُ الْجَلاَلَةِ، اِسْمُ إِنَّ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	اللهَ
Lafz-ı Cəlal, İnne-nin ismi, mansub, nasb əlaməti sonundakı zahir fətəh
خَبَرُ إِنَّ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	عَزِيزٌ
İnne-nin xəbəri, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammə
خَبَرٌ ثَانٍ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	حَكِيمٌ
İnne-nin ikinci xəbəri, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammə

ظَنَنْتُ الصَّدِيقَ أَخًا Dostu qardaş hesab etdim
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ	ظَنَنْـ
Keçmiş feil, özünə hərəkətli mərfu zamir birləşdiyinə görə sükun üzərində məbni
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ	ـتُ
Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, məhələn mərfu, fail
مَفْعُولٌ أَوَّلٌ لِظَنَّ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الصَّدِيقَ
Zanne'nin 1-ci mefulu, mansub, nasb əlaməti sonundakı zahir fətəh
مَفْعُولٌ ثَانٍ لِظَنَّ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	أَخًا
Zanne'nin 2-ci mefulu, mansub, nasb əlaməti sonundakı zahir fətəh