Mövzu ilə əlaqəli suallar və cavabları
أَسْئِلَةٌ وَ أَجْوِبَتُهَا
Sual və Cavabları
١. مَا هُوَ الْمُبْتَدَأُ؟
1. Mübtəda nədir?
اَلْمُبْتَدَأُ لُغَةً؛ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِبْتِدَاءِ، تَقُولُ؛ ابْتَدَأْتُ الشَّيْءَ أَيْ دُونَ مُعَالِجَةٍ سَابِقَةٍ لِلشَّيْءِ أَوْ إِذْا يَتَلَفَّظِ الْكَلاَمُ؛ فَهُوَ اللَّفْظُ الْأُولَى الَّذِي يْبْدَأُ الْكلَامُ بِهِ
وَ اصْطِلاَحًا؛ هُوَ الْاِسْمُ الْمَرْفُوعُ الْعَارِي عَنِ الْعَوَامِلِ اللَّفْظِيَّةِ
Lüğətdə Mübtəda: Başlamaqdan törəmiş bir şeydir. Belə deyirsən: “Bir işə başladım”, yəni “heç bir əvvəlcədən hazırlıq olmadan bir işə başladım” kimi. Və ya lüğətdə mübtəda; Bir kəlam tələffüz edildikdə, o kəlamın başlandığı ilk söz mübtəda olur. Mübtəda məful sifətində olub “başlanılan” mənasını verir. Nəyə başlanılırsa, ilk edilən sözə və ya əmələ mübtəda deyilir.
İstilahda Mübtəda: Şərhçi və Müəllifin də dediyi kimi; Ləfzi amillərdən uzaq olan mərfu isimdir.
٢. مَا هُوَ الْخَبَرُ؟
2. Xəbər nədir?
اَلْخَبَرُ لُغَةً؛ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِخْبَارِ، مِنْ مَادَّةِ خَبَرَ وَ لَهَا مَعَانٍ، مِنْهَا الْإِنْبَاءُ، تَقُولُ؛ أَخْبَرْتُ فُلاَنًا بِمَا فِي نَفْسِي، إِذَا أَنْبَأْتَهُ بِهِ
وَ اصْطِلاَحًا؛ هُوَ الْاِسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ
Lüğətdə Xəbər: İxbar kökündən törəmiş bir şeydir. خ və ب və ر kökündən yaranıb. Müxtəlif mənaları var, onlardan biri də xəbər verməkdir. Belə deyirsən: Filankəsə özüm haqqında məlumat verdim.
İstilahda Xəbər: Müsnədun ileyh olan mərfu isimdir.
٣. إِلَى كَمْ قِسْمٍ يَنْقَسِمُ الْمُبْتَدَأُ؟
3. Mübtəda neçə yerə bölünür?
يَنْقَسِمُ الْمُبْتَدَأُ إِلَى قِسْمَيْنِ؛ اَلْأَوَّلُ ظَاهِرٌ؛ مَا دَلَّ لَفْظُهُ عَلَى مُسَمَّاهُ بِلاَ قَرِينَةٍ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ. فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الذَّاتِ الْمَوْضُوعِ عَلَيْهَا بِلاَ قَرِينَةٍ. اَلثَّانِي مُضْمَرٌ؛ مَا دَلَّ عَلَى مُسَمَّاهُ بِقَرِينَةِ تَكَلُّمٍ أَوْ خِطَابٍ أَوْ غَيْبَةٍ، نَحْوُ؛ أَنَا أَوْ أَنْتَ أَوْ هُوَ
Mübtəda iki yerə bölünür;
Zahir Mübtəda: Sözünün mənası, məna daşıdığı şəxsə heç bir əlavə işarə olmadan dəlalət edən sözdür, məsələn; زَيْدٌ kimi. Çünki زَيْدٌ sözü heç bir əlavə işarə olmadan bir şəxsə dəlalət edir və o şəxs üçün qoyulmuş bir sözdür. Yəni زَيْدٌ adı, məna daşıdığı şəxsə aid edilmişdir. İsmin məna daşıdığı şəxsə dəlalət etməsi üçün əlavə işarəyə ehtiyac yoxdur. Belə adlara zahiri mübtəda deyilir.
Mudmer Mübtəda: Məna daşıdığı şəxsə danışıq, müraciət və ya qeybdə olma işarəsi ilə dəlalət edən zamirdir. Məsələn; أَنَا sözündə danışıq, أَنْتَ sözündə müraciət və هُوَ sözündə qeybdə olma işarəsi var.
| Məna daşıdığı şəxsə Danışıq İşarəsi ilə Dəlalət Edən Mudmer Mübtəda | |
| Tək Mütekəllim | أَنَا |
| Çoxluq Mütekəllim | نَحْنُ |
| Məna daşıdığı şəxsə Müraciət İşarəsi ilə Dəlalət Edən Mudmer Mübtəda | |
| Tək Müzekkər | أَنْتَ |
| Tək Müənnəs | أَنْتِ |
| İkilik | أَنْتُمَا |
| Cəm Müzekkər | أَنْتُمْ |
| Cəm Müənnəs | أَنْتُنَّ |
| Məna daşıdığı şəxsə Qeyb İşarəsi ilə Dəlalət Edən Mudmer Mübtəda | |
| Tək Müzekkər | هُوَ |
| Tək Müənnəs | هِيَ |
| İkilik | هُمَا |
| Cəm Müzekkər | هُمْ |
| Cəm Müənnəs | هُنَّ |
٤. مَثِّلْ لِلْمُبْتَدَأِ الظَّاهِرِ
Zahir Mübtədaya misal ver!
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ
“Məhəmməd, Allahın elçisidir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü zahir mübtədadır.
مَثِّلْ لِلْمُبْتَدَأِ الْمُضْمَرِ
Mudmer Mübtədaya misal ver!
نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَ شَدَدْنَا أَسْرَهُمْ سورة الإنسان ٢٨
“Onları biz yaratdıq, onların yaradılışını möhkəm etdik” İnsan surəsi 28-ci ayəsində نَحْنُ açıq ayrılmış zamir olaraq mudmer mübtədadır.
٥. إِلَى كَمْ قِسْمٍ يَنْقَسِمُ الْمُضْمَرُ الَّذِي يَقَعُ مُبْتَدَأً؟
Mübtəda olan zamirlər neçə yerə bölünür?
يَنْقَسِمُ الْمُضْمَرُ الَّذِي يَقَعُ مُبْتَدَأً إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ ضَمِيرًا
Mübtəda olan mudmer, yəni zamirlər on iki növdür.
Qeyd: Bitişik zamirlər, yəni ta-ul-fail, na-ul-fail, nun-u nisvə, cəm vavı, müxataba ya’sı əsla mübtəda ola bilməzlər. Bir zamirin mübtəda ola bilməsi üçün ayrılmış (müfəsil) olması lazımdır. Belə mübtəda olan ayrılmış zamirlərə açıq ayrılmış zamirlər deyilir. Zatən müstətir zamirlərin mübtəda olması mümkün deyil.
٦. إِلَى كَمْ قِسْمٍ يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ الْجُمْلَةُ؟
Xəbər cümləsi neçə yerə bölünür?
يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ الْجُمْلَةُ إِلَى قِسْمَيْنِ؛
اَلْأَوَّلُ جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ؛ وَ هِيَ مَا تَأَلَّفَتْ مِنْ مُبْتَدَأٍ وَ خَبَرٍ، نَحْوُ؛ مُحَمَّدٌ أَبُوهُ كَرِيمٌ
وَ الثَّانِي جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ؛ وَ هِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ الْفِعْلِ وَ فَاعِلِهِ أَوِ الْفِعْلِ وَ نَائِبِ فَاعِلِهِ، نَحْوُ؛ مُحَمَّدٌ سَافَرَ أَبُوهُ وَ خَالِدٌ يُضْرَبُ غُلاَمُهُ
Xəbər cümləsi iki yerə bölünür;
Birincisi, xəbər isim cümləsi olur; O da bir mübtəda və xəbərdən ibarətdir, misalı;
مُحَمَّدٌ أَبُوهُ كَرِيمٌ
“Atası səxavətli olan Məhəmməddir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtəda, أَبُوهُ كَرِيمٌ isim cümləsi isə onun xəbəri olub, cümlədə mərfudur.
İkincisi, xəbər feil cümləsi olur; O da bir feil və failindən və ya feil və naib-faildən ibarət sözdür, misalları;
مُحَمَّدٌ سَافَرَ أَبُوهُ
“Atası səfərə çıxan Məhəmməddir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtəda, سَافَرَ أَبُوهُ feil cümləsi isə onun mərfu olan xəbəridir.
خَالِدٌ يُضْرَبُ غُلاَمُهُ
“Xalid, oğlu döyüləndir” ifadəsində خَالِدٌ sözü mübtəda, يُضْرَبُ غُلاَمُهُ feil cümləsi (məchul və naib-fail ilə birlikdə) isə onun mərfu olan xəbəridir.
٧. إِلَى كَمْ قِسْمٍ يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ شُبْهُ الْجُمْلَةِ؟
Şibh-i cümlə olan xəbər neçə yerə bölünür?
يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ شِبْهُ الْجُمْلَةِ إِلَى قِسْمَيْنِ؛
اَلْأَوَّلُ الْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ؛ نَحْوُ؛ مُحَمَّدٌ فِي الْبَيْتِ
وَ الثَّانِي الظَّرْفُ؛ مُحَمَّدٌ أَمَامَ الْبَيْتِ
Mübtədanın xəbəri şibh-i cümlə ola bilər. Şibh-i cümlə də iki yerə bölünür;
Birincisi car və məcrurdur, misalı;
مُحَمَّدٌ فِي الْبَيْتِ
“Məhəmməd evdədir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtədadır. فِي الْبَيْتِ car və məcrur isə mübtəda olan مُحَمَّدٌ sözünün gizli olan xəbərinə aid olur. Bu gizli xəbərin təqdiri كَائِنٌ və ya حَاصِلٌ və ya مَوْجُودٌ kimi var olmağa dəlalət edən sözlərdir. Yəni cümləmiz əslində مُحَمَّدٌ كَائِنٌ فِي الْبَيْتِ “Məhəmməd evdədir, yəni evdə olucudur” kimidir.
İkincisi zarfdır, misalı;
مُحَمَّدٌ أَمَامَ الْبَيْتِ
“Məhəmməd evin önündədir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtədadır. أَمَامَ isə məkan zarfıdır və mübtəda olan مُحَمَّدٌ sözünün gizli olan xəbərinə aid olur. O gizli xəbər yuxarıdakı misalda olduğu kimi كَائِنٌ və ya ثَابِتٌ və ya مُسْتَقِرٌّ və ya حَاصِلٌ və ya مَوْجُودٌ və ya وَاقِفٌ və ya قَائِمٌ və ya حَاضِرٌ kimi var olmağa dəlalət edən sözlərdən biri ola bilər. Yəni Məhəmməd evin önündədir və ya mövcuddur.
٨. مَا الَّذِي يَرْبِطُ الْخَبَرَ الْجُمْلَةَ بِالْمُبْتَدَأِ؟
Xəbər cümləsini mübtədaya bağlayan rabitələr hansılardır?
فَإِنْ كَانَ الْخَبَرُ جُمْلَةً فَلاَ بُدَّ لَهُ مِنْ رَابِطٍ يَرْبِطُهُ بِالْمُبْتَدَأِ؛ إِمَّا ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى الْمُبْتَدَأِ وَ إِمَّا اسْمُ إِشَارَةٍ وَ إِمَّا تَكْرَارُ الْمُبْتَدَأِ
Əgər mübtədanın xəbəri cümlə şəklində (isim və ya feil fərq etməz) gələrsə, o zaman o cümləni mübtədaya bağlayan bir rabitə mütləq olmalıdır.
Bildiyiniz kimi xəbər; Müfrəd olaraq gələr, feil cümləsi olaraq gələr, isim cümləsi olaraq gələr, car və məcrur olaraq gələr və zarf olaraq gələr. Bu xəbər növlərindən feil və isim cümlələrində bir xüsusiyyət var ki, o da həmin cümlələri mübtədaya bağlayan rabitəyə malik olmalarıdır. Bu rabitə mübtədaya dönən zamir, işarə ismi ola bilər və ya mübtədanın təkrarı da rabitə sayılır. Bunlarla yanaşı mübtədada ümumi olan bir söz də ola bilər;
Mübtədaya dönən zamirin (aid zamir) misalları;
مُحَمَّدٌ أَخُوهُ مَرِيضٌ
“Məhəmmədin qardaşı xəstədir & Qardaşı xəstə olan Məhəmməddir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtədadır və أَخُوهُ مَرِيضٌ isim cümləsi isə onun mərfu xəbəridir. Burada أَخُوهُ Məhəmmədə dönən zamirdir.
مُحَمَّدٌ يَقُومُ أَخُوهُ
“Məhəmmədin qardaşı qalxır & Qardaşı qalxan Məhəmməddir” ifadəsində مُحَمَّدٌ sözü mübtəda, يَقُومُ أَخُوهُ feil cümləsi isə onun mərfu xəbəridir. Burada da أَخُوهُ sözündəki zamir mübtədadır.
Mübtədaya dönən işarə isminin misalları;
لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ سورة الأعراف ٢٦
“Təqva libası – məhz bu daha xeyirlidir” Əraf surəsi 26-cı ayəsində لِبَاسُ sözü mübtədadır, mərfudur, ref əlaməti zahir dammadır. Muzaftır, التَّقْوَى muzafun ileyhdır, izafət ilə məhəllən məcrurdur, cərr əlaməti təazzürdən ötəri əlif üzərinə müqəddər kəsrədir. ذَا işarə ismi, sükun üzərinə məbni, məhəllən mərfu, ikinci mübtəda. لِ uzaqlıq hərfi. كَ xitab hərfidir. خَيْرٌ isə ikinci mübtəda olan ذَا sözünün xəbəridir, mərfudur, ref əlaməti zahir dammadır. İkinci mübtəda və xəbəri, yəni ذَلِكَ خَيْرٌ ifadəsi birinci mübtəda olan لِبَاسُ sözünün xəbəridir və mərfudur. Burada mübtəda olan لِبَاسُ sözünün xəbəri ذَلِكَ خَيْرٌ şəklində isim cümləsi olaraq gəlir. Yəni xəbər cümlə olaraq gəlirsə, onu mübtədaya bağlayan rabitə olmalıdır. Bu cümlədə işarə ismi, yəni ذَلِكَ sözü xəbər cümləsini mübtədaya bağlayan rabitədir.
Başqa bir misal isə;
اَلَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَ أَضَلُّ سَبِيلاً سورة الفرقان ٣٤
“Üzü üstə cəhənnəmə sürülənlər; bax onlar ən pis yerdədirlər, yolları ən azğın yoldur” Furqan surəsi 34-cü ayəsində أُولَئِكَ شَرٌّ cümləsi, mübtəda olan اَلَّذِينَ sözünün mərfu xəbər cümləsidir. Burada isə أُولَئِكَ işarə ismi xəbər cümləsini mübtədaya bağlayan rabitədir.
Xəbər cümləsində rabitə olan təkrarlanan mübtədanın misalı;
فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ سورة الواقعة ٨
“Sağ tərəf sahibləri kimdir, nədir sağ tərəf sahibləri?” Vaqiə surəsi 8-ci ayəsində birinci أَصْحَابُ sözü mərfu mübtədadır, مَا istifhamdır və ikinci mübtədadır, ikinci أَصْحَابُ isə ikinci mübtəda olan مَا sözünün xəbəridir. İkinci mübtəda və xəbəri, yəni مَا أَصْحَابُ ifadəsi birinci mübtəda olan أَصْحَابُ sözünün mərfu xəbəridir. Buradakı xəbər cümləsini mübtədaya bağlayan rabitə isə mübtədanın təkrarıdır. Belə cümlələrdə mübtədanın təkrarı böyüklük, kiçiklik və ya qorxutmaq məqsədilə olur.
زَيْدٌ مَا زَيْدٌ
“Zeyd, nədir Zeyd?!” ifadəsində xəbər cümləsində mübtədanın təkrarı Zeydin böyüklüyünü bildirir. Yəni o Zeyd nə böyük adamdır kimi. Və ya kiçiltmək üçün, Zeyd, kimdir bu Zeyd kimi. Və ya qorxutmaq üçün; O Zeyd var ha, o Zeyd... kimi.
Xəbər cümləsini mübtədaya bağlayan ümumi sözün misalı;
عَلِيٌّ نِعْمَ الرَّجُلُ
“Əli nə gözəl adamdır” və,
يَزِيدُ بِئْسَ الرَّجُلُ
“Yezid nə pis adamdır” ifadələrində عَلِيٌّ və يَزِيدُ sözləri mübtədadır. نِعْمَ الرَّجُلُ və بِئْسَ الرَّجُلُ isə həmin mübtədaların xəbəridir. Bu misallarda نِعْمَ tərif sözü Əliyə, بِئْسَ isə Yezidə aiddir. Çünki عَلِيٌّ və يَزِيدُ sözləri kişilər cinsindəndir.
Qeyd: Əgər xəbər mübtəda mənasında olarsa, o zaman rabitəyə ehtiyac yoxdur, misalı;
قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ سورة الإخلاص ١
“De: O Allah təkdir” İxlas surəsi 1-ci ayəsində هُوَ sözü mübtədadır, اللهُ isə onun xəbəridir və أَحَدٌ isə Allah sözündən bədəldir. Xəbər olan اللهُ sözü, mübtəda olan هُوَ ilə eyni mənada olduğu üçün belə xəbərdə rabitə axtarılmaz. Zatən müfrəd xəbərdə rabitə olmaz.
٩. فِي أَيِّ شَيْءٍ تَجِبُ مُطَابَقَةُ الْخَبَرِ لِلْمُبْتَدَأِ؟
Hansı halda xəbər mübtədaya uyğun olmalıdır?
يَجِبُ أَنْ يُطَابِقَ الْخَبَرُ الْمُبْتَدَأَ فِي تَذْكِيرِهِ وَ تَأْنِيثِهِ وَ فِي جَمْعِهِ وَ إِفْرَادِهِ وَ تَثْنِيَتِهِ
Xəbər olan sözün, mübtəda olan sözə uyğunluğu – müzekkərlikdə, müənnəslikdə, cəmlikdə, təkdə və ikilikdə olmalıdır. Əgər mübtəda müzekkərdirsə, xəbər də müzekkər olar, mübtəda müənnəsdirsə, xəbər də müənnəs olar, mübtəda cəmdirsə, xəbər də cəm olar, mübtəda təkdirsə, xəbər də tək olar, mübtəda ikilikdirsə, xəbər də ikilik olar, misalları isə;
| Xəbər | Mübtəda |
| Tək Müzekkər | Tək Müzekkər |
| عَامِلٌ | زَيْدٌ |
| Zeyd fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| İkilik Müzekkər | İkilik Müzekkər |
| عَامِلاَنِ | اَلزَّيْدَانِ |
| İki Zeyd fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| Cəm Müzekkər | Cəm Müzekkər |
| عَامِلُونَ | اَلزَّيْدُونَ |
| Zeydlər fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| Cəm Müzekkər | Cəm Müzekkər |
| عُمَّالٌ | اَلزَّيْدُونَ |
| Zeydlər fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| Tək Müənnəs | Tək Müənnəs |
| عَامِلَةٌ | هِنْدٌ |
| Hind fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| İkilik Müənnəs | İkilik Müənnəs |
| عَامِلَتَانِ | اَلْهِنْدَانِ |
| İki Hind fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| Cəm Müənnəs | Cəm Müənnəs |
| عَامِلاَتٌ | اَلْهِنْدَاتُ |
| Hindlər fəhlədir | |
| Xəbər | Mübtəda |
| Cəm Müənnəs | Cəm Müənnəs |
| عَامِلاَتٌ | اَلْهُنُودُ |
| Hindlər fəhlədir | |
١٠. مَثِّلْ لِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ أَنْوَاعِ الْخَبَرِ بِمِثَالٍ
10. Xəbərin hər növünə bir misal ver!
١. مِثَالُ الْخَبَرَ الْمُفْرَدِ؛
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ اَنّٰى شِئْتُمْ سورة البقرة ٢٢٣
“Qadınlarınız sizin tarlanızdır. Tarlanıza istədiyiniz kimi yaxınlaşın” Bəqərə surəsi 223-cü ayəsində نِسَاءُ sözü mübtəda, حَرْثٌ isə onun müfrəd xəbəridir.
٢. مِثَالُ الْخَبَرِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ؛
اَللهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا سورة المجادلة ١
“Allah, ikinizin danışığını eşidir” Mücadilə surəsi 1-ci ayəsində اَللهُ sözü mübtəda, يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا feil cümləsi isə onun mərfu xəbəridir.
٣. مِثَالُ الْخَبَرِ الْجُمْلَةِ الْاِسْمِيَّةِ؛
اَلَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ سورة الأنفال ٧٣
“İnkar edənlərin bir hissəsi bir-birinin dostudur...” Ənfal surəsi 73-cü ayəsində اَلَّذِينَ sözü mübtəda, بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ isim cümləsi isə onun mərfu xəbəridir.
٤. مِثَالُ الْخَبَرِ الْجَارِّ وَ الْمَجْرُورِ؛
سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ سورة الفتح ٢٩
“...Onların nişanəsi üzlərindəki səcdə izidir...” Fəth surəsi 29-cu ayəsində سِيمَا təazzürdən ötəri əlif üzərinə müqəddər dammə ilə mərfu mübtəda, فِي وُجُوهِهِمْ car və məcrur isə mübtədanın gizli xəbərinə aiddir. Gizli xəbərin təqdiri isə مَوْجُودٌ kimidir.
٥. مِثَالُ الْخَبَرِ الظَّرْفِ؛
اَلرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ سورة الأنفال ٤٢
“Karvan sizdən aşağıdadır...” Ənfal surəsi 42-ci ayəsində اَلرَّكْبُ sözü mübtəda, أَسْفَلَ isə məkan zarfı olub mübtədanın gizli xəbərinə aiddir. Gizli xəbərin təqdiri isə حَاصِلٌ kimidir.
فَائِدَةٌ وَاحِدَةٌ
زَيْدٌ قَائِمٌ
“Zeyd ayaqdadır” cümləsi isim cümləsidir, çünki isimlə başlayır. زَيْدٌ sözü ibtida ilə mərfu mübtədadır. Ref əlaməti tək isim olduğu üçün sonundakı zahir dammadır. قَائِمٌ isə mübtəda olan زَيْدٌ sözünün xəbəridir və mərfudur, ref əlaməti sonundakı zahir dammadır. زَيْدٌ sözünü mərfu edən şey mənəvi amildir, yəni ibtidadır.
| قَائِمٌ | زَيْدٌ |
| və Xəbəri | Mübtəda |
قَامَ زَيْدٌ
“Zeyd ayağa qalxdı” cümləsi isə feil cümləsidir, çünki feil ilə başlayır. قَامَ fətha üzərinə məbni bir keçmiş feildir və زَيْدٌ isə onun failidir, mərfudur, ref əlaməti isə sonundakı zahir dammadır. Fail olan زَيْدٌ sözünü mərfu edən şey isə ləfzi amildir, yəni قَامَ feilidir.
| زَيْدٌ | قَامَ |
| və Faili | Feil |
| الرِّسَالَةُ | كُتِبَتِ |
| və Naib-i Faili | Məchul Feil |