Xəbərin hissələri | 2
أَقْسَامُ الْخَبَرِ
قَالَ: وَ الْخَبَرُ قِسْمَانِ؛ مُفْرَدٌ وَ غَيْرُ مُفْرَدٍ. فَالْمُفْرَدُ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ قَائِمٌ. وَ غَيْرُ الْمُفْرَدِ أَرْبَعَةُ أَشْيَاءَ؛ اَلْجَارُ وَ الْمَجْرُورُ، وَ الظَّرْفُ، وَ الْفِعْلُ مَعْ فَاعِلِهِ، وَ الْمُبْتَدَأُ مَعَ خَبَرِهِ، نَحْوُ قَوْلِكَ؛ زَيْدٌ فِي الدَّارِ وَ زَيْدٌ عِنْدَكَ وَ زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ وَ زَيْدٌ جَارِيَتُهُ ذَاهِبَةٌ
وَ أَقُولُ: يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ إِلَى قِسْمَيْنِ: اَلْأَوَّلُ؛ خَبَرٌ مُفْرَدٌ وَ الثَّانِي؛ خَبَرٌ غَيْرُ مُفْرَدٍ
قَالَ Şərhçi dedi ki: وَ الْخَبَرُ قِسْمَانِ xəbər iki hissəyə bölünür, مُفْرَدٌ müfrəd, وَ غَيْرُ مُفْرَدٍ və müfrəd olmayan, فَالْمُفْرَدُ müfrəd olan xəbərə gəldikdə; نَحْوُ nümunəsi belədir; زَيْدٌ قَائِمٌ "Zeyd ayaqdadır" kimi. وَ غَيْرُ الْمُفْرَدِ müfrəd olmayan xəbər isə; أَرْبَعَةُ أَشْيَاءَ dörd şeydir; اَلْجَارُ وَ الْمَجْرُورُ cər və məcrur olur, الظَّرْفُ zərf olur, الْفِعْلُ مَعْ فَاعِلِهِ fel və faili ilə birlikdə fel cümləsi olur, الْمُبْتَدَأُ مَعَ خَبَرِهِ mübtəda və xəbəri ilə isim cümləsi olur. نَحْوُ قَوْلِكَ nümunələri sənin bu sözündə olduğu kimidir; زَيْدٌ فِي الدَّارِ "Zeyd evdədir" və زَيْدٌ عِنْدَكَ "Zeyd yanındadır" və زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ "Zeyd, atası ayaqda olandır" və زَيْدٌ جَارِيَتُهُ ذَاهِبَةٌ "Zeyd, qonşusu gedici olandır" kimi.
وَ أَقُولُ və mən də deyirəm ki; يَنْقَسِمُ الْخَبَرُ xəbər bölünür, إِلَى قِسْمَيْنِ iki hissəyə, اَلْأَوَّلُ birinci; خَبَرٌ مُفْرَدٌ müfrəd olan xəbər, وَ الثَّانِي və ikinci isə; خَبَرٌ غَيْرُ مُفْرَدٍ müfrəd olmayan xəbər.
Xəbərin Hissələri
Müəllif dedi ki: Xəbər müfrəd və müfrəd olmayan olmaqla iki hissəyə bölünür. Müfrəd xəbərin nümunəsi;
زَيْدٌ قَائِمٌ
"Zeyd ayaqdadır" kimidir.
Müfrəd olmayan xəbər isə cər və məcrur, zərf, faili ilə birlikdə fel və xəbəri ilə birlikdə mübtəda olaraq dörd hissəyə bölünür, nümunələri;
| فِي الدَّارِ | زَيْدٌ |
| Cər və Məcrur | Mübtəda |
| Zeyd evdədir | |
| عِنْدَكَ | زَيْدٌ |
| Zərf | Mübtəda |
| Zeyd yanındadır | |
| أَبُوهُ | قَامَ | زَيْدٌ |
| Faili | Fel | Mübtəda |
| Xəbər | ||
| Fel Cümləsi | ||
| Mahallen Merfu | ||
| Zeyd, atası ayaqda olandır | ||
| ذَاهِبَةٌ | جَارِيَتُهُ | زَيْدٌ |
| Xəbər | Mübtəda | Mübtəda |
| Xəbər | ||
| İsim Cümləsi | ||
| Mahallen Merfu | ||
| Zeyd, qonşusu gedici olandır | ||
Mən də (Şərhçi) deyirəm ki: Xəbər iki hissəyə bölünür. Birinci hissə müfrəd xəbərdir. İkinci hissə isə müfrəd olmayan xəbərdir.
|
زَيْدٌ قَائِمٌ Zeyd ayaqdadır |
|
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Mübtəda, ibtidai ilə merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə | |
| خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | قَائِمٌ |
| Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə | |
|
زَيْدٌ فِي الدَّارِ Zeyd evdədir |
|
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Mübtəda, ibtidai ilə merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə | |
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ | فِي |
| Sükun üzərində məbni hərf-i cər | |
| مَجْرُورٌ بِفِي، عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الدَّارِ |
| Fiy herfi-cerr ilə mecrur isim, cerr əlaməti axırındakı zahir kəsrədir | |
| فِي الدَّارِ | |
| Carr və mecrur, mübtəda olan زيد sözünün gizli olan (təqdirən كائن, مستقر, ثابت və ya موجود ola bilər) xəbəri ilə əlaqəlidir | |
|
زَيْدٌ عِنْدَكَ Zeyd yanında |
|
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Mübtəda, ibtida ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir | |
| ظَرْفُ مَكَانٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، مُضَافٌ | عِنْدَ |
| Məkan zərfi, fətə üzərində məbni, muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | كَ |
| Müttəsil zamir, fətə üzərində məbni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh | |
| عِنْدَ | |
| Zərfi, mübtəda olan زيد sözünün gizli olan (təqdirən كائن, مستقر, ثابت və ya موجود ola bilər) xəbəri ilə əlaqəlidir | |
|
زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ Zeyd, atası ayaqda olan şəxsdir |
|
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Mübtəda, ibtida ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir | |
| فِعْلُ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | قَامَ |
| İrabdan məhəlli olmayan, fətə üzərində məbni keçmiş fiil | |
| فَاعِلُ قَامَ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ | أَبُو |
| Qam fiilinin faili, mərfu, rəf əlaməti; Əf'al-i xamsədən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ يَعُودُ إِلَى زَيْدٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | هُ |
| Zeyd sözünə dönən müttəsil zamir, dammə üzərində məbni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh | |
| قَامَ أَبُوهُ | |
| Fiil cümləsi (fiil və faili ilə birlikdə) mübtəda olan زيد sözünün xəbəri olaraq məhəllən mərfudur | |
|
زَيْدٌ جَارِيَتُهُ ذَاهِبَةٌ Zeyd, qonşusu gedən şəxsdir |
|
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Mübtəda, ibtida ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir | |
| مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | جَارِيَتُـ |
| İkinci mübtəda, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. Muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ يَعُودُ إِلَى زَيْدٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | ـهُ |
| Zeyd sözünə dönən müttəsil zamir, dammə üzərində məbni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh | |
| خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الثَّانِي، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | ذَاهِبَةٌ |
| İkinci mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir | |
| جَارِيَتُهُ ذَاهِبَةٌ | |
| İsim cümləsi (mübtəda və xəbəri ilə birlikdə) birinci mübtəda olan زيد sözünün xəbəri olaraq məhəllən mərfudur | |