Mudmər Mübtəda
اَلْمُبْتَدَأُ الْمُضْمَرُ
وَ الْمُبْتَدَأُ الْمُضْمَرُ؛ اثْنَا عَشَرَ لَفْظًا؛
اَلْأَوَّلُ، أَنَا؛ لِلْمُتَكَلِّمِ الْوَاحِدِ، نَحْوُ؛ أَنَا عَبْدُ اللهِ
وَ الثَّانِي، نَحْنُ؛ لِلْمُتَكَلِّمِ الْمُتَعَدِّدِ أَوِ الْوَاحِدِ الْمُعَظِّمِ نَفْسَهُ، نَحْوُ؛ نَحْنُ قَائِمُونَ {أَوْ نَحْنُ قَائِمَانِ، لِشَخْصَيْنِ}
وَ الثَّالِثُ، أَنْتَ؛ لِلْمُخَاطَبِ الْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ، نَحْوُ؛ أَنْتَ فَاهِمٌ
وَ الرَّابِعُ، أَنْتِ؛ لِلْمُخَاطَبَةِ الْمُفْرَدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ، نَحْوُ؛ أَنْتِ مُطْيعَةٌ وَ أَنْتِ فَاهِمَةٌ
وَ الْخَامِسُ، أَنْتُمَا؛ لِلْمُخَاطَبَيْنِ مُذَكَّرَيْنِ كَانَا أَوْ مُؤَنَّثَيْنِ، نَحْوُ؛ أَنْتُمَا قَائِمَانِ وَ أَنْتُمَا قَائِمَتَانِ
وَ السَّادِسُ، أَنْتُمْ؛ لِجَمْعِ الذُّكُورِ الْمُخَاطَبِينَ، نَحْوُ؛ أَنْتُمْ قَائِمُونَ
وَ السَّابِعُ، أَنْتُنَّ؛ لِجَمْعِ الْإِنَاثِ الْمُخَاطَبَاتِ، نَحْوُ؛ أَنْتُنَّ قَائِمَاتٌ
وَ الثَّامِنُ، هُوَ؛ لِلْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ الْغَائِبِ، نَحْوُ؛ هُوَ قَائِمٌ بِوَاجِبِهِ وَ هُوَ حَاضِرٌ
وَ التَّاسِعُ، هِيَ؛ لِلْمُفْرَدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ الْغَائِبَةِ، نَحْوُ؛ هِيَ مُسَافِرَةٌ
وَ الْعَاشِرُ، هُمَا؛ لِلْمُثَنَّى الْغَائِبِ مُطْلَقًا، مُذَكَّرًا كَانَ أَوْ مُؤَنَّثًا، نَحْوُ؛ هُمَا قَائِمَانِ وَ هُمَا قَائِمَتَانِ
وَ الْحَادِيَ عَشَرَ، هُمْ؛ لِجَمْعِ الذُّكُورِ الْغَائِبِينَ، نَحْوُ؛ هُمْ قَائِمُونَ
وَ الثَّانِي عَشَرَ، هُنَّ؛ لِجَمْعِ الْإِنَاثِ الْغَائِبَاتِ، نَحْوُ؛ هُنَّ قَائِمَاتٌ
وَ إِذَا كَانَ الْمُبْتَدَأُ ضَمِيرًا فَإِنَّهُ لاَ يَكُونُ إِلاَّ بَارِزًا مُنْفَصِلًا كَمَا رَأَيْتَ
وَ الْمُبْتَدَأُ الْمُضْمَرُ və mudmer mübtəda, اثْنَا عَشَرَ لَفْظًا söz olaraq on iki dənədir; اَلْأَوَّلُ birincisi; أَنَا “Mən” kimi, لِلْمُتَكَلِّمِ الْوَاحِدِ tək danışan üçün, نَحْوُ misalı belədir; أَنَا عَبْدُ اللهِ “Mən Allahın quluyam” kimi. وَ الثَّانِي ikincisi; نَحْنُ “Biz” kimi, لِلْمُتَكَلِّمِ الْمُتَعَدِّدِ bir neçə danışan üçün, أَوِ və ya, الْوَاحِدِ bir danışan üçün ki, الْمُعَظِّمِ نَفْسَهُ özünü ucaldan, نَحْوُ misalı belədir; نَحْنُ قَائِمُونَ “Biz ayaqdayıq” və iki nəfər də نَحْنُ ilə ifadə oluna bilər; نَحْنُ قَائِمَانِ “İkimiz ayaqdayıq” kimi. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; أَنْتَ “Sən” kimi, لِلْمُخَاطَبِ الْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ tək kişi müraciət üçün; نَحْوُ misalı belədir; أَنْتَ فَاهِمٌ “Sən anlayansan” kimi, وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; أَنْتِ “Sən” kimi, لِلْمُخَاطَبَةِ الْمُفْرَدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ tək qadın müraciət üçün, نَحْوُ misalı belədir; أَنْتِ مُطْيعَةٌ “Sən itaətkarsan” və أَنْتِ فَاهِمَةٌ “Sən anlayansan” kimi. وَ الْخَامِسُ beşincisi; أَنْتُمَا “Siz ikiniz” kimi, لِلْمُخَاطَبَيْنِ təsniyə müraciət üçün, مُذَكَّرَيْنِ كَانَا أَوْ مُؤَنَّثَيْنِ kişi və ya qadın olması fərq etmir, نَحْوُ misalları belədir; أَنْتُمَا قَائِمَانِ “İkiniz -kişi- ayaqdasınız” və أَنْتُمَا قَائِمَتَانِ “İkiniz -qadın- ayaqdasınız” kimi. وَ السَّادِسُ altıncısı; أَنْتُمْ “Sizlər” kimi, لِجَمْعِ الذُّكُورِ الْمُخَاطَبِينَ kişi cəm müraciət üçün; نَحْوُ misalı belədir; أَنْتُمْ قَائِمُونَ “Sizlər ayaqdasınız” kimi. وَ السَّابِعُ yeddincisi; أَنْتُنَّ “Sizlər” kimi, لِجَمْعِ الْإِنَاثِ الْمُخَاطَبَاتِ qadın cəm müraciət üçün, نَحْوُ misalı belədir; أَنْتُنَّ قَائِمَاتٌ “Sizlər ayaqdasınız” kimi. وَ الثَّامِنُ səkkizincisi; هُوَ “O” kimi, لِلْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ الْغَائِبِ tək kişi üçün, نَحْوُ misalı belədir; هُوَ قَائِمٌ بِوَاجِبِهِ “O, vəzifəsini yerinə yetirəndir” və هُوَ حَاضِرٌ “O, gələndir” kimi. وَ التَّاسِعُ doqquzuncusu; هِيَ “O” kimi, لِلْمُفْرَدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ الْغَائِبَةِ tək qadın üçün; نَحْوُ misalı belədir; هِيَ مُسَافِرَةٌ “O, səfərə çıxandır” kimi. وَ الْعَاشِرُ onuncusu; هُمَا “O ikisi” kimi, لِلْمُثَنَّى الْغَائِبِ مُطْلَقًا təsniyə üçün, مُذَكَّرًا كَانَ أَوْ مُؤَنَّثًا kişi və ya qadın olması fərq etmir, نَحْوُ misalı belədir; هُمَا قَائِمَانِ “O ikisi -kişi- ayaqdadır” və هُمَا قَائِمَتَانِ “O ikisi -qadın- ayaqdadır” kimi. وَ الْحَادِيَ عَشَرَ on birincisi; هُمْ “Onlar” kimi, لِجَمْعِ الذُّكُورِ الْغَائِبِينَ kişi cəm üçün; نَحْوُ misalı belədir; هُمْ قَائِمُونَ “Onlar ayaqdadırlar” kimi. وَ الثَّانِي عَشَرَ on ikincisi; هُنَّ “Onlar” kimi, لِجَمْعِ الْإِنَاثِ الْغَائِبَاتِ qadın cəm üçün; نَحْوُ misalı belədir; هُنَّ قَائِمَاتٌ “Onlar ayaqdadırlar” kimi. وَ إِذَا كَانَ الْمُبْتَدَأُ mübtəda olarsa, ضَمِيرًا bir əvəzlik, فَإِنَّهُ beləliklə o mübtəda, لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ بَارِزًا ancaq bariz olar, مُنْفَصِلًا ayrılmış şəkildə, كَمَا رَأَيْتَ misallarda gördüyün kimi.
Mudmer Mübtəda
Mudmer mübtəda isə söz olaraq on iki dənədir;
Birincisi: أَنَا “Mən” müstəqil əvəzlik tək danışan üçün, misalı;
أَنَا عَبْدُ اللهِ
“Mən Allahın quluyam” kimi.
İkincisi: نَحْنُ “Biz” müstəqil əvəzlik bir neçə danışan və ya özünü ucaldan tək danışan üçün və ya iki nəfər üçün də ola bilər, misalı;
نَحْنُ قَائِمُونَ
“Biz ayaqdayıq” və,
نَحْنُ قَائِمَانِ
“İkimiz ayaqdayıq” kimi.
Üçüncüsü: أَنْتَ “Sən” müstəqil əvəzlik tək kişi müraciət üçün, misalı;
أَنْتَ فَاهِمٌ
“Sən anlayansan” kimi.
Dördüncüsü: أَنْتِ “Sən” müstəqil əvəzlik tək qadın müraciət üçün, misalı;
أَنْتِ مُطْيعَةٌ
“Sən itaətkarsan” və,
أَنْتِ فَاهِمَةٌ
“Sən anlayansan” kimi.
Beşincisi: أَنْتُمَا “Siz ikiniz” müstəqil əvəzlik təsniyə müraciət olub kişi və ya qadın olması fərq etmir, misalları;
أَنْتُمَا قَائِمَانِ
“İkiniz -kişi- ayaqdasınız” və,
أَنْتُمَا قَائِمَتَانِ
“İkiniz -qadın- ayaqdasınız” kimi.
Altıncısı: أَنْتُمْ “Sizlər” müstəqil əvəzlik kişi cəm müraciət üçün, misalı;
أَنْتُمْ قَائِمُونَ
“Sizlər ayaqdasınız” kimi.
Yeddincisi: أَنْتُنَّ “Sizlər” müstəqil əvəzlik qadın cəm müraciət üçün, misalı;
أَنْتُنَّ قَائِمَاتٌ
“Sizlər ayaqdasınız” kimi.
Səkkizincisi: هُوَ “O” müstəqil əvəzlik tək kişi üçün, misalı;
هُوَ قَائِمٌ بِوَاجِبِهِ
“O, vəzifəsini yerinə yetirəndir” və,
هُوَ حَاضِرٌ
“O, gələndir” kimi.
Doqquzuncusu: هِيَ “O” müstəqil əvəzlik tək qadın üçün, misalı;
هِيَ مُسَافِرَةٌ
“O, səfərə çıxandır” kimi.
Onuncusu: هُمَا “O ikisi” müstəqil əvəzlik təsniyə üçün, kişi və ya qadın olması fərq etmir, misalları;
هُمَا قَائِمَانِ
“O ikisi -kişi- ayaqdadır” və,
هُمَا قَائِمَتَانِ
“O ikisi -qadın- ayaqdadır” kimi.
On birincisi: هُمْ “Onlar” müstəqil əvəzlik kişi cəm üçün, misalı;
هُمْ قَائِمُون
“Onlar ayaqdadırlar” kimi.
On ikincisi: هُنَّ “Onlar” müstəqil əvəzlik qadın cəm üçün, misalı;
هُنَّ قَائِمَاتٌ
“Onlar ayaqdadırlar” kimi.
Mübtəda zamir olduqda yalnız bariz, ayrılmış zamir ola bilər. Yəni bitişik zamir mübtəda ola bilməz.
| Xəbəri | Mudmer Mübtəda |
| مُجْتَهِدٌ | هُوَ |
| مُجْتَهِدَةٌ | هِيَ |
| مُجْتَهِدَانِ | هُمَا |
| مُجْتَهِدَتَانِ | |
| مُجْتَهِدُونَ | هُمْ |
| مُجْتَهِدَاتٌ | هُنَّ |
| مُجْتَهِدٌ | أَنْتَ |
| مُجْتِهِدَةٌ | أَنْتِ |
| مُجْتَهِدَانِ | أَنْتُمَا |
| مُجْتَهِدَتَانِ | |
| مُجْتَهِدُونَ | أَنْتُمْ |
| مُجْتَهِدَاتٌ | أَنْتُنَّ |
| مُجْتَهِدٌ | أَنَا |
| مُجْتَهِدَانِ | نَحْنُ |
| مُجْتَهِدُونَ |
Nümunələrin İrabları
|
أَنَا عَبْدُ اللهِ Mən Allahın quluyam |
|
| ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ | أَنَا |
| Ayrı əvəzlik, sükun üzərində məbni, yerinə görə mərfu, mübtəda | |
| خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | عَبْدُ |
| Mübtədanın xəbəri, mərfu, ref əlaməti sondakı zahir dammə. Müzaf | |
| لَفْظُ الْجَلاَلَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ بِالْإِضَافَةِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اللهِ |
| Lafz-ı Cəlal, müzafun ileyh, izafətlə mecrur, cərr əlaməti sondakı zahir kəsrə | |
|
نَحْنُ قَائِمُونَ Biz ayaqdayıq |
|
| ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ | نَحْنُ |
| Ayrı əvəzlik, dammə üzərində məbni, yerinə görə mərfu, mübtəda | |
| خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ | قَائِمُونَ |
| Mübtədanın xəbəri, mərfu, ref əlaməti; kişi cəm isimdən olduğu üçün dammədən naib vav ilədir. Nun: təkdəki tənvindən əvəzdir | |