Fəthadan Növbəçi Olan Kəsrə
کسره'nin فتحه yerinə keçməsi
Müəllif dedi: Kesre, cəmi müənnəs salim isimlərdə nəsb əlaməti olur.
Şərhçi (mən) deyirəm: Sən əvvəlki dərslərdə cəmi müənnəs salimi öyrənmişdin və indi sənə xəbər veririk ki, bu cəminin nəsb halını axırında kəsrə olması ilə tanıya bilərsən. Məsələn, belə deyirsən: Şübhəsiz, tərbiyəli qızlar şərəfə çatırlar. Bu misalda həm "الْفَتَيَاتِ" həm də "الْمُهَذَّبَاتِ" cəmi müənnəs salim isimlərdir və hər ikisi də nəsb halındadır: birincisi "inna"nın ismi olduğu üçün, ikincisi isə birinci isim üçün sifət olduğu üçün nəsb halındadır. Onların nəsb əlaməti isə fethanın yerinə keçən kəsrədir. Kəsrə, fethanın yerinə keçdiyi başqa bir yer yoxdur, yalnız cəmi müənnəs salim isimlərdə olur.
Müəllif dedi: Kesre, cəmi müənnəs salim isimlərdə nəsb əlaməti olur.
Şərhçi (mən) deyirəm: Sən cəmi müənnəs salim ismini əvvəl öyrənmişdin. İndi sənə xəbər veririk ki, bu cəmi müənnəs salim ismin axırında kəsrə olması onun nəsb halında olduğunu göstərir. Məsələn, belə deyirsən:
إِنَّ الْفَتَيَاتِ الْمُهَذَّبَاتِ يُدْرِكْنَ الْمَجْدَ
Yəni: Şübhəsiz, tərbiyəli qızlar şərəfə çatırlar.
Bu misalda "الْفَتَيَاتِ" və "الْمُهَذَّبَاتِ" sözlərinin hər ikisi cəmi müənnəs salim isimdir və nəsb halındadır. Birincisi "inna"nın ismi olduğu üçün, ikincisi isə birinci isim üçün sifət olduğu üçün nəsb halındadır. Onların nəsb əlaməti isə fethanın yerinə keçən kəsrədir. Ərəb dilində cəmi müənnəs salim isimlər nəsb halında fetha ilə deyil, kəsrə ilə irablanır. Əslində nəsb əlaməti fethadır, lakin burada fethanın yerinə kəsrə istifadə olunur. Cəmi müənnəs salim isimlər ref halında dammə ilə, nəsb və cər hallarında isə kəsrə ilə irablanır. Kəsrə, fethanın yerinə keçdiyi başqa bir yer yoxdur, yalnız cəmi müənnəs salim isimlərdə olur.
Fethanın yerinə keçən kəsrə
Müəllif dedi: "Kesre, cəmi müənnəs salim olan isimlərdə nəsb əlaməti olur."
Şərhçi (mən) deyirəm: Sən cəmi müənnəs salim olan ismi əvvəl öyrənmişdin. İndi sənə axırında kəsrə olan bu cəmi müənnəs salim ismin nəsb halını göstərən əlaməti xəbər veririk, misalı belədir:
إِنَّ الْفَتَيَاتِ الْمُهَذَّبَاتِ يُدْرِكْنَ الْمَجْدَ
Yəni: Şübhəsiz, tərbiyəli qızlar şərəfə çatırlar.
Bu misalda "الْفَتَيَاتِ" və "الْمُهَذَّبَاتِ" sözlərinin hər ikisi cəmi müənnəs salim isimdir və nəsb halındadır. Birincisi "inna"nın ismi olduğu üçün, ikincisi isə birinci isim üçün sifət olduğu üçün nəsb halındadır. Onların nəsb əlaməti isə fethanın yerinə keçən kəsrədir.
İn mansub olması, evveline daxil olan və ismini nasb, xəbərini ref edən inne’nin ismi olması səbəbindəndir. İkincisinin, yəni الْمُهَذَّبَاتِ sözünün mansub olması isə birinci söz olan الْفَتَيَاتِ sözünün na’tı, yəni sifəti olması səbəbindəndir. Məlum olduğu kimi, sifət öz mevsufunun i’rabına tabedir. Bu misalda mevsuf söz isə الْفَتَيَاتِ sözüdür. Bu iki sözün nasb əlaməti isə fethadan naib olan kəsrədir. Kəsrə üçün, bu yer istisna olmaqla, yəni cəmi müənnəs salim isimlərdən başqa fethadan naib olma halı yoxdur. İNNƏ الْفَتَيَاتِ الْمُهَذَّبَاتِ يُدْرِكْنَ الْمَجْدَ Şübhəsiz, tərbiyəli qızlar hörməti əldə edirlər حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ، يَنْصِبُ الْاِسْمَ وَ يَرْفَعُ الْخَبَرَ Fiilə bənzəyən hərf, ismini nasb və xəbərini ref edir اِسْمُ إِنَّ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْكَسْرَةُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ مُؤَنَّثٍ سَالِمٍ İnnənin ismi, mansub, nasb əlaməti cəmi müənnəs salim olduğu üçün fethadan naib kəsrədir نَعْتٌ لِلْفَتَيَاتِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْكَسْرَةُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ مُؤَنَّثٍ سَالِمٍ İnnənin isminə na’t olan isim, mansub, i’rabı men’utu kimidir فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِنُونِ النِّسْوَةِ Muzari fiil, nun-u nisvənin birləşməsi ilə sükun üzərində mebni ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ Birləşmiş zamir, fetha üzərində mebni, məhəllən merfu, fail مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ مِنَ الْاسْمِ الْمُفْرَدِ Məf’ulun bih, mansub, nasb əlaməti müfrəd isim olduğu üçün sonunda zahir fethadır