Fəthadan Növbəçi Olan Əlif

ƏLİFİN FƏTHƏ ƏVƏZİ OLMAĞI

Müəllif dedi: Əlif isə, esma-i xamse (beş isim) sözlərində nəsb (təyin) əlaməti olur. Məsələn: Mən atanı və qardaşını gördüm və buna bənzər ifadələr.

Və mən deyirəm: Sən artıq öyrənmisən ki, esma-i xamse sözlərinin irabı üçün şərt budur: Raf halı vav ilə, nəsb halı əlif ilə, cər halı isə ya ilə olur. İndi sənə xəbər veririk ki, bir sözün nəsb halında olduğunu göstərən əlamət onun sonunda əlifin olmasıdır. Məsələn: Atana hörmət et, qardaşına kömək ol, qayınatanı ziyarət et, ağzını təmizlə və mal sahibinin malına hörmət etmə. Bu misallardakı "atanı", "qardaşını", "qayınatanı", "ağzını" və "mal sahibini" ifadələri nəsb halındadır, çünki cümlədə mefulun bih (obyekt) olaraq işlədilib və nəsb əlaməti fətə əvəzi əlifdir. Hər biri muzafdır və ondan sonra gələn "kəf" zamiri və "mal" sözü isə muzafun ileyhdır. Əlifin fətə əvəzi olduğu başqa bir yer yoxdur, yalnız bu sözlərdə olur.

Müəllif dedi: Əlifə gəlincə, o yalnız esma-i xamse sözlərində nəsb əlaməti olur. Misalları:

Və mən (şərhçi) deyirəm: Sən artıq esma-i xamse sözlərinin irabının şərtlərini, yəni raf halının vav ilə, nəsb halının əlif ilə, cər halının isə ya ilə olduğunu öyrənmişdin. İndi sənə sonunda əlif olan sözün nəsb halında olduğunu göstərən əlaməti xəbər veririk. Misalları belədir:

رَأَيْتُ أَبَاكَ وَ أَخَاكَ

"Atanı və qardaşını gördüm" və buna bənzər ifadələr.

Bu misallardakı "atanı", "qardaşını", "qayınatanı", "ağzını" və "mal sahibini" ifadələrinin hamısı cümlədə mefulun bih (obyekt) olaraq işlədilib və nəsb halındadır. Nəsb əlaməti isə fətə əvəzi əlifdir. Bu misallardakı bütün esma-i xamse sözləri muzafdır və ondan sonra gələn muttasıl "kəf" zamiri və "mal" sözü isə muzafun ileyhdır.

Əlifin fətə əvəzi olması yalnız esma-i xamse sözlərində mümkündür. Başqa heç bir yerdə nəsb əlaməti fətə əvəzi əlif olmaz.

رَأَيْتُ أَبَاكَ وَ أَخَاكَ Atanı və qardaşını gördüm
Keçmiş zaman fiili, hərəkətli merfu zamirinin birləşməsi ilə sükun üzərində mebni	رَأَى
Keçmiş zaman fiili, hərəkətli merfu zamirinin birləşməsi ilə sükun üzərində mebni
Birləşmiş zamir, dammə üzərində mebni, mahallen merfu, fail	ـتُ
Birləşmiş zamir, dammə üzərində mebni, mahallen merfu, fail
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti esma-i xamse olduğu üçün fətə əvəzi əlif ilədir və muzafdır.	أَبَا
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti esma-i xamse olduğu üçün fətə əvəzi əlif ilədir və muzafdır.
Birləşmiş zamir, fətə üzərində mebni, izafətlə mahallen mecrur, muzafun ileyh	ـكَ
Birləşmiş zamir, fətə üzərində mebni, izafətlə mahallen mecrur, muzafun ileyh
Atıf hərfi, dammə üzərində mebni, irabdan məhalli yoxdur	وَ
Atıf hərfi, dammə üzərində mebni, irabdan məhalli yoxdur
Əba sözünə matuf və irabı da onun kimi	أَخَا
Əba sözünə matuf və irabı da onun kimi
Birləşmiş zamir, fətə üzərində mebni, izafətlə mahallen mecrur, muzafun ileyh	ـكَ
Birləşmiş zamir, fətə üzərində mebni, izafətlə mahallen mecrur, muzafun ileyh

Müttəsil əvəzlik, fətə üzərində məbni, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh ـكَ Əmr fel, sükun üzərində məbni. Fəili: "sən" (ente) kimi olan və mütləq gizli olan əvəzlikdir اُنْصُرْ Məf'ulun-bih, mənsub, nəsb əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün fətədən naib olan əlifdir və muzafdır أَخَا Müttəsil əvəzlik, fətə üzərində məbni, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh ـكَ Kardeşinə yardım et اُنْصُرْ أَخَاكَ Əmr fel, sükun üzərində məbni. Fəili: "sən" (ente) kimi olan və mütləq gizli olan əvəzlikdir Məf'ulun-bih, mənsub, nəsb əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün fətədən naib olan əlifdir və muzafdır Müttəsil əvəzlik, fətə üzərində məbni, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh Kayınatanı ziyarət et زُورِي حَمَاكِ Əmr fel, muzari esma-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi ilə məbni. Müəyyən qadın üçün "ya" müttəsil əvəzlikdir və hallıca məraflı olub fəildir زُورِي Məf'ulun-bih, mənsub, nəsb əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün fətədən naib olan əlifdir və muzafdır حَمَا Müttəsil əvəzlik, kəsrə üzərində məbni, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh ـكِ Ağzını təmizlə نَظِّفْ فَاكَ Əmr fel, sükun üzərində məbni. Fəili: "sən" (ente) kimi olan və mütləq gizli olan əvəzlikdir نَظِّفْ Məf'ulun-bih, mənsub, nəsb əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün fətədən naib olan əlifdir və muzafdır فَا Müttəsil əvəzlik, fətə üzərində məbni, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh ـكَ Mal sahibinin malına hörmət etmə لاَ تَحْتَرِمْ ذَا الْمَالِ لِمَالِهِ Nəhy və cəzm hərfi لاَ Muzari fel, "la" ilə cəzm olunub, cəzm əlaməti axırında olan zahir sükundur. Fəili: mütləq gizli əvəzlikdir və təqdiri "sən" kimidir تَحْتَرِمْ Məf'ulun-bih, mənsub, nəsb əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün fətədən naib olan əlifdir və muzafdır ذَا İzafət ilə cərli, cər əlaməti axırında olan zahir kəsrədir. Muzafun-ileyh الْمَالِ Hərfi-cər, kəsrə üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur لِ Lam hərfi-cəri ilə cərli, cər əlaməti axırında olan zahir kəsrədir. Muzaf مَالِ Müttəsil əvəzlik, izafətə görə hallıca cərli, muzafun-ileyh ـهِ 🤖

اِحْتَرِمْ أَبَاكَ Atana hörmət et
Əmr fiili, sükun üzərində mebni. Faili: təqdiri "əntə" olan və müstətir olan bir zamirdir	اِحْتَرِمْ
Əmr fiili, sükun üzərində mebni. Faili: təqdiri "əntə" olan və müstətir olan bir zamirdir
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti esma-i xamse olduğu üçün fətə əvəzi əlif ilədir və muzafdır.	أَبَا
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti esma-i xamse olduğu üçün fətə əvəzi əlif ilədir və muzafdır.