3. Yer: Cəmi müənnəs salim isim
جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ
Cəm Müənnəs Salimə gəldikdə, bu; iki müənnəsdən çoxunu bildirən və sonuna əlif və tə əlavə olunan isimdir. Məsələn: Zeynəbât, Fatimât və Hammamât. Belə deyirsən: Zeynəbât gəldi və Fatimât səfərə çıxdı. Zeynəbât və Fatimât sözləri: merfu (nominativ) olur və onların merfu olmasının əlaməti zahir dammadır. Cəm Müənnəs Salimdə damma yalnız mükəllim ya'sına izafə olunduqda gizli (müqəddər) olur. Məsələn: bu ağaclarım və inəklərim (həzihi şəcərati və bəqərati). Əgər əlif əlavə deyilsə, yəni müfrəddə varsa, məsələn: Qazi və cəmi: Qudat, Dâi və cəmi: Duât, bu cəm Müənnəs Salim olmur, cəm Taksir olur. Eyni şəkildə, əgər tə əlavə deyilsə və müfrəddə varsa, məsələn: Meyit və cəmi: Əmvat, Beyt və cəmi: Əbyat, Səut və cəmi: Əsvat, bunlar cəm Taksir olur və cəm Müənnəs Salimdən sayılmır.
Cəm Müənnəs Salimə gəldikdə; müfrədinin sonuna əlif və tə əlavə olunmaqla iki müənnəsdən çoxunu bildirən isimdir. Misalları:
زَيْنَبَاتُ
“Zeynəblər” və,
فَاطِمَاتُ
“Fatimalar” və,
حَمَّامَاتُ
“Hamamlar” kimi. Və sən belə deyirsən:
جَاءَ الزَّيْنَبَاتُ
“Zeynəblər gəldi” və,
سَافَرَ الْفَاطِمَاتُ
“Fatımalar yola çıxdı” deyirsən. Bu misallardakı الزَّيْنَبَاتُ və الْفَاطِمَاتُ sözləri mərfudur və mərfu əlamətləri isə sonlarındakı zahir dammədir. Dammə, cəmi müənnəs salimlərdə müqəddər bir əlamət olmur, lakin cəmi müənnəs isim ya-i mütəkəllimə izafə edildikdə dammə müqəddər olur, misalı;
هَذِهِ شَجَرَاتِي وَ بَقَرَاتِي
“Bu ağaclar və inəklər mənimdir” tərkiblərində شَجَرَاتُ və بَقَرَاتُ sözlərinin ya-i mütəkəllimə izafə edilməsi kimi. Normalda شَجَرَاتُ və بَقَرَاتُ sözləri xəbər olduqları üçün mərfudurlar və mərfu əlamətləri dammə olmalı ikən, ya-i mütəkəllim münasibəti səbəbindən sonlarındakı te hərfləri məksur olmuşdur və dammə də təqdir edilmişdir.
Əgər cəmi müənnəs isimdəki əlif zayid deyilsə və o əlif müfrəddə mövcuddursa, misalları;
الْقَاضِي
“Hakim” və cəmisi,
الْقُضَاةُ
“Hakimlər” və,
الدَّاعِي
“Çağırıcı” və cəmisi,
الدُّعَاةُ
“Çağırıcılar” sözlərindəki الْقُضَاةُ və الدُّعَاةُ sözlərindəki əlif kimi ki, bu sözlərin məzisi قَضَى və دَعَى şəklindədir, bu halda belə الْقُضَاةُ və الدُّعَاةُ kimi sözlər cəmi müənnəs salim ola bilməz, ancaq cəmi təksir olurlar.
Əgər cəmi müənnəs isimdəki te zayid olmazsa, lakin müfrəddə mövcud olarsa, misalları;
مَيْتٌ
“ölü” və cəmisi,
أَمْوَاتٌ
“Ölülər” və,
بَيْتٌ
“ev, beyt” və cəmisi,
أَبْيَاتٌ
“beytlər” və,
صَوْتٌ
“səs” və cəmisi,
أَصْوَاتٌ
“səslər” kimi ki, bu sözlərdəki أَمْوَاتٌ və أَبْيَاتٌ və أَصْوَاتٌ sözlərinin sonlarındakı te hərfləri zayid deyil, artıq müfrəddə vardır. Belə isimlər də cəmi müənnəs ola bilməz, ancaq cəmi təksir olurlar.
التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة
اَلْأَلِفُ الَّتِي فِي الدُّعَاةِ وَ الْقُضاةِ، هِيَ الْيَاءُ الَّتِي فِي مُفْرَدِهِمَا الدَّاعِي وَ الْقَاضِي وَ أَصْلُ قُضَاةِ؛ قُضَيَةُ، فَلَمَّا تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ وَ انْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا قُلِبَتْ أَلِفًا فَصَارَ قُضَاةً وَ مِثْلُهَا؛ دُعَاةٌ وَ غُزَاةٌ وَ رُمَاةٌ وَ حُمَاةٌ وَ كُفَاةٌ وَ وُلاَةٌ وَ بُنَاةٌ وَ أُسَاةٌ وَ تُقَاةٌ وَ شُرَاةٌ وَ هُدَاةٌ وَ سُعَاةٌ وَ هَلُمَّ جَرَّا