Kəlimə və Kəlam

اَلْكَلِمَةُ وَ الْكَلاَمُ

اَلْكَلِمَةُ tək bir söz deməkdir və bu isim, feil və hərf olur. İsim – özünə 'əl' (elif-lam), nida hərfi və ya isnad qəbul edən kəlmədir. Feil – ya keçmiş (mazi) olur, bu da sakit tə'nis 'tə' qəbul edən feildir: məsələn, قَامَتْ (qalxdı), قَعَدَتْ (oturdu), həmçinin نِعْمَ (ne yaxşı oldu), بِئْسَ (ne pis oldu), عَسَى (ola bilər ki), لَيْسَ (deyil) kimi sözlər də mazi feillərdir. Ya da feil əmr olur – bu, tələb bildirən və مخاطب üçün 'ya' qəbul edən feildir: məsələn, قُومِي (qalx), həmçinin هَاتِ (gətir), تَعَالَ (gəl) kimi sözlər də əmr feillərdir. Ya da feil muzari olur – bu, 'ləm' edatını qəbul edən feildir: məsələn, لَمْ يَقُمْ (qalxmadı). Muzari feilin başlanğıcı, əgər keçmiş feil dörd hərfli olarsa, dammalı olur: məsələn, أُدَحْرِجُ (yuvarladıram), أُجِيبُ (cavab verirəm); digər hallarda isə fətalı olur: məsələn, أَضْرِبُ (vuraram), أَسْتَخْرِجُ (çıxarıram). Hərf isə bunlardan başqa olan sözlərdir: məsələn, هَلْ (mi), فِي (də), لَمْ (olmadı). الْكَلاَمُ isə faydalı və məqsədli bir sözdür və bu xəbər, tələb və inşa olur.

اَلْكَلِمَةُ – kəlmə, قَوْلٌ مُفْرَدٌ – tək bir sözdür, وَ هِيَ – və kəlmə; اسْمٌ – isimdir, وَ فِعْلٌ – feildir, وَ حَرْفٌ – hərfdir. فَالإِسْمُ – ismə gəlincə; مَا – elədir ki; يَقْبَلُ – qəbul edir; أَلْ – elif-lamı, أَوِ النِّدَاءَ – ya nida hərfini, أَوِ الْإِسْنَادَ إِلَيْهِ – ya özünə isnadı. وَ الْفِعْلُ – feilə gəlincə; إِمَّا مَاضٍ – ya mazi olur, وَ هُوَ مَا – və o mazi feil elədir ki; يَقْبَلُ – qəbul edir; تَاءَ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةَ – sakit tə'nis 'tə'sını, məsələn; قَامَتْ – "qalxdı", قَعَدَتْ – "oturdu". وَ مِنْهُ – və mazi feillərdən; نِعْمَ – "ne yaxşı oldu", بِئْسَ – "ne pis oldu", عَسَى – "ola bilər ki", لَيْسَ – "deyil" kimi sözlərdir. أَوْ أَمْرٌ – ya əmr feili olur; وَ هُوَ مَا – və o əmr feili ki; دَلَّ عَلَى الطَّلَبِ – tələb bildirir, مَعَ قُبُولِ يَاءِ الْمُخَاطَبَةِ – مخاطab üçün 'ya' qəbul etməklə, məsələn; قُومِي – "qalx", وَ مِنْهُ – və əmr feillərdən; هَاتِ – "gətir", تَعَالَ – "gəl" sözləri. أَوْ مُضَارِعٌ – ya muzari feil olur; وَ هُوَ مَا – və o muzari feil ki; يَقْبَلُ – qəbul edir; لَمْ – 'ləm' edatını.

كَ kimi; لَمْ يَقُمْ "qalxmadı" kimi, وَ افْتِتِاحُهُ o muzari feilinin başlanğıcı, بِحَرْفِ مِنْ bu hərflərdən biri ilədir; نَأَيْتُ "nun, hemze, ya və te" hərflərindən biri ilə olur, مَضْمُومٍ dammalı olaraq; إِنْ كَانَ الْمَاضِي əgər mazisi, رُبَاعِيًّا dörd hərfli olsa, كَ kimi; أُدَحْرِجُ "yuvarlayıram" və أُجِيبُ "cavab verirəm" kimi. وَ مَفْتُوحٍ və fətalı olaraq, فِي غَيْرِهِ qalanlarda, كَ kimi; أَضْرِبُ "vururam" və أَسْتَخْرِجُ "çıxarıram" kimi. وَ الْحَرْفُ hərfə gəldikdə; مَا عَدَا ذَلِكَ bu deyilənlərdən başqa olandır, كَ kimi; هَلْ "istifham edatı" və فِي "hərf-i cerr" və لَمْ "hərf-i cezm və nasb" kimi. وَ الْكَلاَمُ və kəlam; قَوْلٌ مُفِيدٌ مَقْصُودٌ məqsədi olan faydalı sözdür, وَ هُوَ və kəlam; خَبَرٌ xəbərdir, وَ طَلَبٌ və tələbdir, وَ إِنْشَاءٌ və inşadır. Kəlimə və Kəlam Kəlimə müfrəd bir sözdür və isim, feil və hərf olmaq üzrə 3 hissəyə bölünür. İsim; elif-lam, nida hərfi və ona isnadı qəbul edən sözdür. Feil; ya mazi olur; o da ta-i te’nis-i sakinəni qəbul edir, misal: قَامَتْ "qalxdı" və قَعَدَتْ "oturdu" kimi. Və نِعْمَ və بِئْسَ və عَسَى və لَيْسَ sözləri mazi feillərdir. Ya əmr olur; ya-i muhatabəni qəbul etməklə tələb üzərinə dəlalət edir, misal: قُومِي "qalx" kimi. Və هَاتِ və تَعَالَ sözləri əmr feillərdir. Ya muzari feil olur; o da لَمْ edatını qəbul edir, misal: لَمْ يَقُمْ "qalxmadı" kimi. Muzari feilin başlanğıcında da نَأَيْتُ sözünün hərflərindən biri olur. Bu hərflər, əgər mazisi 4 hərfli olsa dammalı olur, misal: أُدَحْرِجُ "yuvarlayıram" və أُجِيبُ "cavab verirəm" kimi. Bu hərflər qalanlarda fətalı olur, misal: أَضْرِبُ "vururam" və أَسْتَخْرِجُ "çıxarıram" kimi. Hərfə gəldikdə o da bu sadalananlardan başqa olandır və هَلْ və فِي və لَمْ hərflərdir. Kəlam isə; məqsədi olmaqla bərabər faydalı olan sözdür. Kəlam xəbərdir, tələbdir və inşadır.