Nakis Feillərə Cevazımın Daxili

وَ إِذَا أَدْخَلْتَ {أَوْ دَخَلْتَ أَوْ دُخِلَتْ} الْجَازِمَ عَلَى يَرْمِي تَسْقُطُ الْيَاءُ عَلَامَةً لِلْجَزْمِ وَ مِنْ ثَمَّ تَسْقُطُ الْيَاءُ فِي حَالَةِ الرَّفْعِ لِلْوَقْفِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ اللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ سورة الفجر ٤

وَ إِذَا أَدْخَلْتَ daxil etdirirsən, {أَوْ دَخَلْتَ أَوْ دُخِلَتْ} ya (daxil edirsən, ya daxil edilir), الْجَازِمَ cazim yəni cezm edən bir söz, عَلَى يَرْمِي naqis muzari feilinin üzərinə ki, burada misal يَرْمِي feilidir, تَسْقُطُ الْيَاءُ sonundakı ya hərfi düşür (əgər vav olsaydı, o da düşərdi), عَلَامَةً لِلْجَزْمِ cezm əlaməti olaraq, وَ مِنْ ثَمَّ تَسْقُطُ الْيَاءُ bu səbəbdən ya hərfi düşür, فِي حَالَةِ الرَّفْعِ ref halında da, لِلْوَقْفِ vakf üçün, فِي قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu ayəsində; وَ اللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ “…və keçən gecəyə and olsun“ ayəsindəki يَسْرِ feili kimi, سورة الفجر ٤ Fəcr surəsi 4-cü ayə, يَسْرِ feili يَسْرِي idi.

Mətnin Ümumi Mənası: Naqis feillərin əvvəlinə cezm edən sözlər daxil olduqda, sonundakı illet hərfi düşür. İllet hərfinin düşdüyü muzari feillər müfrəd müzəkkər qaib, müfrəd müənnəs qaibə, müfrəd müzəkkər müxatəb və nəfs-i mütəkəllimlərdə olur. Cəmi müənnəs nunları məbni olduğu üçün burada da illet hərfi düşmür, qalan çəkimlər isə əfal-i xamsə olduğu üçün (feil istər səhih olsun, istərsə də illetli fərq etməz) yalnız sonundakı nun düşür.

Nümunə feilimiz يَرْمِي olduğuna görə əvvəlinə cezm edən bir ədad gəldikdə لَمْ يَرْمِ olur. Sonundakı ya hərfi cezm əlaməti olaraq düşür.

Lakin aşağıdakı ayədə vakıf (durma) əlaməti olaraq ref halında ya hərfi naqis muzari feilin sonundan düşmüşdür;

وَ اللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ

“…və keçən gecəyə and olsun“ ayəsindəki يَسْرِ feili kimi. Bu feil normalda ref halında يَسْرِي şəklində idi. Mazi سَرَى “keçib getdi”, muzari يَسْرِي və məsdarı isə سُرًى və سَرْيَانٌ və سَرَيَانٌ və مَسْرًى və ya سِرَايَةٌ formalarında gəlir.