ş. Lam Hərfləri

اَللَّامَاتُ

اَللَّامَاتُ؛ وَ هِيَ ثَمَانِيَةُ أَنْوَاعٍ؛

١- لاَمُ التَّعْرِيفِ، وَ هِيَ اللَّامُ السَّاكِنَةُ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى الْاِسْمِ الْمَذْكُورِ فَتُعَرِّفُهُ، إِمَّا تَعْرِيفَ جِنْسٍ أَوْ تَعْرِيفَ عَهْدٍ، مِثْالُ الْأَوَّلِ؛ قَوْلُكَ، أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ وَ الدِّرْهَمُ، أَيْ: أَهْلَكَهُمْ هَذَانِ الْحَجَرَانِ الْمَعْرُوفَانِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَحْجَارِ، وَ قَوْلُكَ: اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ، أَيْ: هَذَا الْجِنْسُ مِنَ الْحَيَوَانِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ أَجْنَاسِ الْحَيَوَانَاتِ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ مِنَ الْحَيَوَانِ، وَ قَوْلُهُمْ: اَلْمَرْءُ بِأَصْغَرَيْهِ، أَيْ: إِعْتِبَارُ هَذَا الْجِنْسِ بِالْقَلْبِ الْمُدْرِكِ وَ اللِّسَانِ الْمُبِينِ الْمُقَرِّرِ. وَ مِثَالُ الثَّانِي؛ قَوْلُكَ: فَعَلَ الرَّجُلُ كَذَا، لِرَجُلٍ مَعْهُودٍ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مُخَاطَبِكَ، وَ قَوْلُكَ؛ أَنْفَقْتُ الدِّرْهَمَ لِدِرْهَمٍ مَعْهُودٍ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مُخَاطَبِكَ

٢- وَ لاَمُ الْقَسَمِ، نَحْوُ؛ وَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ. وَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، نَحْوُ؛ وَاللهِ لَئِنْ أَكْرَمْتَنِي لَأُكْرِمَنَّكَ

٣ و ٤- وَ لاَمُ جَوَابِ لَوْ وَ لَوْلاَ؛ وَ يَجُوزُ حَذْفُ هِذِهِ اللَّامِ

٥- وَ لاَمُ الْأَمْرِ؛ وَ يَجُوزُ تَسْكِينُهَا عِنْدَ وَاوِ الْعَطْفِ وَ فَائِهِ

٦- وَ لاَمُ الْإِبْتِدَاءِ، نَحْوُ؛ لَزَيْدٌ قَائِمٌ وَ إِنَّهُ لَيَذْهَبُ زَيْدٌ

٧- وَ لاَمُ الْفَارِقَةُ، بَيْنَ إِنِ الْمَكْسُورَةِ الْمُخَفَّفَةِ وَ النَّافِيَةِ

٨- وَ لاَمُ الْجَرِّ

اَللَّامَاتُ ləm’lər, yəni ləm hərfləri; وَ هِيَ ثَمَانِيَةُ أَنْوَاعٍ səkkiz növdür; birincisi; لاَمُ التَّعْرِيفِ ləm-ı təarifdir, وَ هِيَ اللَّامُ السَّاكِنَةُ və o, sakin ləmdir, الَّتِي تَدْخُلُ o ləm ki, daxil olur, عَلَى الْاِسْمِ الْمَذْكُورِ məzkur bir ismə, فَتُعَرِّفُهُ və onu marifə edir, إِمَّا تَعْرِيفَ جِنْسٍ bu ləm-ı təarif ya cins ismini marifə edən ləmdir, أَوْ تَعْرِيفَ عَهْدٍ ya da ahd-i xarici ləmidir, مِثْالُ الْأَوَّلِ birincisinə, yəni nekirə ismi cins elif-ləm ilə marifə edən ləm-ı təarifə misal; قَوْلُكَ bu sözündəki kimi; أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ وَ الدِّرْهَمُ "İnsanları dinar və dirhəm cinsi məhv etdi" kimi, أَيْ yəni: أَهْلَكَهُمْ onları məhv etdi, هَذَانِ الْحَجَرَانِ الْمَعْرُوفَانِ tanınan iki qadağan şey, مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَحْجَارِ digər qadağan şeylər arasında, yəni: "Onları, digər maddələr arasında tanınan bu iki qadağan şey məhv etdi" kimi. وَ قَوْلُكَ birinci misala yenə sənin bu sözündə olduğu kimi; اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ "Kişi cinsi qadın cinsindən xeyirlidir" kimi, أَيْ yəni: هَذَا الْجِنْسُ bu cins, مِنَ الْحَيَوَانِ kişi canlılardan olan, مِنْ بَيْنِ سَائِرِ أَجْنَاسِ الْحَيَوَانَاتِ digər dişi canlılar cinsləri arasında, خَيْرٌ xeyirlidir, مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ مِنَ الْحَيَوَانِ bu canlılardan olan cinslərdən, yəni: "Heyvan cinsləri arasında kişi canlı cinsləri, dişi canlı cinslərindən daha xeyirlidir" kimi. وَ قَوْلُهُمْ və yenə birincisinə onların bu sözü kimi; اَلْمَرْءُ بِأَصْغَرَيْهِ "İnsan iki kiçiyi ilə birlikdədir" kimi, أَيْ yəni: إِعْتِبَارُ هَذَا الْجِنْسِ bu cinsdən məqsəd, بِالْقَلْبِ الْمُدْرِكِ idrak edən bir ürək və وَ اللِّسَانِ الْمُبِينِ الْمُقَرِّرِ bəyan və iqrar edən dil ilədir, وَ مِثَالُ الثَّانِي ikinciyə, yəni nekirə ismi ahd-i xarici ilə marifə edən elif-ləmə misal; قَوْلُكَ sənin bu sözündəki kimi; فَعَلَ الرَّجُلُ كَذَا "Adam belə etdi" kimi, لِرَجُلٍ bu söz bir adam üçündür, مَعْهُودٍ tanınan, yəni maruf olan, بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مُخَاطَبِكَ sən və müxatabın arasında, وَ قَوْلُكَ yenə ikinciyə misal sənin bu sözündəki kimi; أَنْفَقْتُ الدِّرْهَمَ "Dirhəmi dağıtdım" kimi, لِدِرْهَمٍ مَعْهُودٍ bu söz də tanınan, yəni maruf olan dirhəm üçün deyilir, بَيْنَكَ وَ بَيْنَ مُخَاطَبِكَ sən və müxatabın arasında, وَ لاَمُ الْقَسَمِ və qəsəm ləmi, yəni qəsəmin cavabında gələn ləm, نَحْوُ misalı belədir; وَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ "Allaha and olsun, mütləq edəcəyəm" kimi, وَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ qəsəmi yumşaldan (asanlaşdıran) ləm, نَحْوُ misalı belədir; وَاللهِ لَئِنْ أَكْرَمْتَنِي لَأُكْرِمَنَّكَ "Allaha and olsun, əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm" kimi, وَ لاَمُ جَوَابِ لَوْ وَ لَوْلاَ ləv və ləvla'nın cavabında gələn ləm, وَ يَجُوزُ حَذْفُ هِذِهِ اللَّامِ bu ləmin hazfi caizdir, وَ لاَمُ الْأَمْرِ əmr ləmi, وَ يَجُوزُ تَسْكِينُهَا sakin olması caizdir, عِنْدَ وَاوِ الْعَطْفِ وَ فَائِهِ vav-ı atıfa və ya fa-i atıfa birləşəndə, وَ لاَمُ الْإِبْتِدَاءِ ləm ul-ibtida, نَحْوُ misalı belədir; لَزَيْدٌ قَائِمٌ "Zeyd gedicidir" və إِنَّهُ لَيَذْهَبُ زَيْدٌ "Zeyd ki gedəndir" kimi. وَ لاَمُ الْفَارِقَةُ ləm ul-farıqa, بَيْنَ إِنِ الْمَكْسُورَةِ الْمُخَفَّفَةِ muhaffef in-i meksura ilə, وَ النَّافِيَةِ in-i nafiye arasını, وَ لاَمُ الْجَرِّ və cərr ləmi.

Ləmlər & Ləm Hərfləri

Ləm hərfləri 8 növdür;

1. Təarif ləmi: Ləm ut-təarif sakin bir ləm olub məzkur olan isimlərin başına gəlib onları marifə edir. Ləm ut-təarif, nekirə bir ismi ləm ul-cins ilə marifə edir, ya da nekirə ismi ahd-i xarici ləmi ilə marifə edir.

-Birincisinə misallar;

أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ وَ الدِّرْهَمُ

"İnsanları dinar və dirhəm cinsi məhv etdi" kimi. Bu tərkibdən məqsəd;

أَهْلَكَهُمْ هَذَانِ الْحَجَرَانِ الْمَعْرُوفَانِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَحْجَارِ

“Onları, digər maddələr arasında məlum olan bu iki qadağan olunmuş şey məhv etdi” kimi dinar və dirhəm növü nəzərdə tutulur. الدِّينَارُ və الدِّرْهَمُ sözlərindəki lâm, növ olan ismi müəyyən etmək üçün gələn lâm ul-cins’dir.

اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ

“Kişi növü qadın növündən xeyirlidir” kimi. Bu ifadədən məqsəd;

هَذَا الْجِنْسُ مِنَ الْحَيَوَانِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ أَجْنَاسِ الْحَيَوَانَاتِ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ مِنَ الْحَيَوَانِ

“Heyvan növləri arasında kişi canlı növləri, qadın canlı növlərindən daha xeyirlidir” kimi اَلرَّجُلُ və الْمَرْأَةِ sözlərindəki lâm, növ olan ismi müəyyən etmək üçün gələn lâm ul-cins’dir. Burada kişi deyərkən məlum olan bir kişi deyil, bütün kişi növü, qadın deyərkən isə hər hansı məlum olan bir qadın deyil, bütün qadın növləri nəzərdə tutulur.

اَلْمَرْءُ بِأَصْغَرَيْهِ

“Adam, iki kiçiyi ilə birlikdədir” kimi. Bu ifadədən məqsəd;

إِعْتِبَارُ هَذَا الْجِنْسِ بِالْقَلْبِ الْمُدْرِكِ وَ اللِّسَانِ الْمُبِينِ الْمُقَرِّرِ

“Buradakı iki növdən məqsəd dərk edən bir ürək və bəyan edən, iqrar edən bir dildir” yəni اَلْقَلْبُ və اَللِّسَانُ olan iki növ şeydir.

-İkincisinə misallar;

فَعَلَ الرَّجُلُ كَذَا

“Adam belə etdi” kimi. İfadəsində اَلرَّجُلُ “adam” sözü sən və sənin qarşı tərəfin arasında məlum olan (ma’hud və ya ma’ruf) bir adamdır. Ahd-i xarici, digərlərindən ayrı olub şəxslər tərəfindən bilinir deməkdir. Məsələn, iki nəfər Əhməddən danışır. Birisi söhbət arasında “Adam da bir cür gəlmədi” deyirsə, buradakı “adam” sözü nekire deyil, iki nəfər arasında məlum olan birindən (yəni Əhməddən) məqsəddir və buna görə də ma’hud, yəni ma’ruf, yəni məlum olan şəxs olduğu üçün اَلرَّجُلُ “adam” sözündəki lâm ahd-i xarici üçün olur. Yəni buradakı lâm, birinci misallardakı kimi növü ifadə etmir.

أَنْفَقْتُ الدِّرْهَمَ

“Dirhəmi payladım” kimi. İfadəsindəki الدِّرْهَمُ dirhəm sözü sən və qarşı tərəfin arasında məlum olan bir dirhəmdir. Yəni الدِّرْهَمُ sözündəki lâm növ üçün deyil, yəni dirhəm növünü ifadə etmir. Dirhəm növündən ayrı olaraq ma’hud مَعْهُودْ yəni məlum olan bir dirhəm olması səbəbindən sahib olduğu lâm ahd-i xarici üçündür. Ahd-i xarici və lâm ul-cins’in təfərrüatı şərhdə veriləcəkdir.

2. Kasem Lâm’ı: misalı;

وَاللهِ لَأَفْعَلَنَّ

“Allaha and olsun, mütləq edəcəyəm” kimi. Yəni kasemin cavabında gələn lâm’dır. Buradakı kasem, vav ul-kasemdir. Kasemə hazırlıq olan gələn lâm’ın misalı;

وَاللهِ لَئِنْ أَكْرَمْتَنِي لَأُكْرِمَنَّكَ

“Allaha and olsun, əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm” kimi. Burada kasemə hazırlıqdan məqsəd kasem edildikdən sonra şərt edatına gələn lâm’dır. İfadədə وَاللهِ şəklində kasem keçib və ardınca bir şərt qoyulacaq və ifadədə in-i şərtiyyə gəlib. Məhz kasemdən sonra şərt edatı إِنْ ‘in əvvəlinə gələn لَ lâm, lâm-ı muvattiyədir. Bu lâm, şərt edatının əvvəlinə gələndə cavab olaraq gələn لَأُكْرِمَنَّكَ sözü kasemin cavabı üçündür, in-i şərtiyyənin cavabı deyil. Çünki kasem də, şərt edatı da cavab tələb edir.

3. Lev’in cavabında gələn lâm: Bu lâm’ın hazfi caizdir.
4. Levlâ’nın cavabında gələn lâm: Bu lâm’ın hazfi caizdir.
5. Lâm ul-Emir: Əmr lâm’ının vav və fa-i atıfanın daxilində səkin olması caizdir, misalları; فَلْيَنْصُرْ və وَلْيُؤْمِنْ kimi.
6. Lâm ul-İbtida: misalları;

لَزَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd gedicidir” və,

إِنَّهُ لَيَذْهَبُ زَيْدٌ

“Zeyd ki gedəndir” kimi ismə və felə gələ bilər.

7. Lâm ul-Farıka: Bu farıka, yəni ayırıcı lâm, in-i məksure-i muhaffefe ilə in-i nafiye’nin bir-birinə qarışmaması üçün gəlir. İnne yüngülləşdirilib in ediləndə xəbərinə lâm ul-farıka daxil olur.
8. Lâm ul-Cerr: Hərf-i cerrlərdən bildiyimiz لِ və ya لَ lâm’dır. Misalı;

اَلْبَيْتُ لِزَيْدٍ

“Ev Zeydindir” kimi.