Elif və Ta ilə Cəmlərin Vəziyyəti

اَلْجَمْعُ بِالْاَلِفِ وَ التَّاءِ

وَ مَا جُمِعَ بِالْاَلِفِ وَ التَّاءِ مِنْ فَعْلَةٍ صَحِيحَةَ الْعَيْنِ فَالْاِسْمُ مِنْهُ مُتَحَرِّكُ الْعَيْنِ بِالْفَتْحِ، نَحْوُ؛ تَمَرَاتٍ. وَ الصِّفَةُ مُبْقَاةُ الْعَيْنِ عَلَى سُكُونِهَا، نَحْوُ؛ ضَخْمَاتٍ. وَ أَمَّا مُعْتَلُّهَا فَعَلَى السُّكُونِ كَبَيْضَاتٍ وَ جَوْزَاتٍ

وَ مَا جُمِعَ və müfred olan söz cəm edilərsə, بِالْاَلِفِ وَ التَّاءِ əlif və ta ilə, مِنْ فَعْلَةٍ fe’letun vəznində, صَحِيحَةَ الْعَيْنِ ayn əl-fiili səhhətlidir, فَالْاِسْمُ مِنْهُ belə bir isim, مُتَحَرِّكُ الْعَيْنِ بِالْفَتْحِ ayn əl-fiili fətah ilə hərəkələndirilir, نَحْوُ misal تَمْرَةٌ "Xurma" sözünün əlif və ta ilə cəmi olan تَمَرَاتٌ "Xurmalar" sözü kimi, وَ الصِّفَةُ və yenə fe’letun vəznində gələn və ayn əl-fiili səhhətli olan söz sifət olarsa; مُبْقَاةُ الْعَيْنِ ayn əl-fiili qalır, عَلَى سُكُونِهَا sükun üzərində qalır, نَحْوُ misal ضَخْمٌ "Böyük, iri, geniş" sözünün əlif və ta ilə cəmi olan ضَخْمَاتٌ "Böyüklər, irilər, geniş olanlar" kimi. وَ أَمَّا مُعْتَلُّهَا və əgər fe’letun vəznində gələn sözün ayn əl-fiili müəlləl, yəni xəstədirsə, əlif və ta ilə cəm edildikdə فَعَلَى السُّكُونِ sükun üzərində qalır, كَ kimi; بَيْضَةٌ "Yumurta, kask, miğfer, yuvarlaq" sözünün cəmi olan بَيَضَاتٌ kimi, və جَوْزَةٌ "Qoz" sözünün cəmi جَوْزَاتٌ kimi.

Əlif və Ta ilə Cəm İsimin Halı

Əgər müfred və ayn əl-fiili səhhətli olan və فَعْلَةٌ "Fe’letun" vəznində olan bir söz əlif və ta ilə cəm edilərsə, o halda cəm olunan sözün ayn əl-fiili fətah ilə hərəkələndirilir, misal; تَمْرَةٌ "Xurma" sözünün cəmi تَمَرَاتٌ kimi.

Yuxarıda izah olunan söz əgər sifət olarsa, o halda əlif və ta ilə cəm edildikdə cəm olunan sözün ayn əl-fiili sükun üzərində qalır, misal; ضَخْمٌ "Böyük, geniş, iri" sifət olan sözün cəmi ضَخْمَاتٌ kimi.

Yuxarıda izah olunan sözün ayn əl-fiili xəstə olarsa, o halda əlif və ta ilə cəm olunan sözün ayn əl-fiili sükun üzərində qalır, misal; جَوْزَةٌ "Qoz" sözünün əlif və ta ilə cəmi جَوْزَاتٌ və بَيْضَةٌ "Yumurta" sözünün əlif və ta ilə cəmi بَيْضَاتٌ kimi.