7. Cəm İsim

اَلْمَجْمُوعُ

وَ هُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ; مُصَحَّحٌ: وَ هُوَ مَا لَحِقَتْ آخِرُهُ وَاوٌ مَضْمُومٌ مَا قَبْلَهَا فِي حَالَةِ الرَّفْعِ وَ يَاءٌ مَكْسُورٌ مَا قَبْلَهَا فِي حَالَتَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ لِمَعْنَى الْجَمْعِ وَ نُونٌ مَفْتُوحَةٌ عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ فِي الْمُفْرَدِ، كَمُسْلِمُونَ فِي حَالَةِ الرَّفْعِ وَ مُسْلِمِينَ فِي حَالَتَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ وَ يَخْتَصُّ بِمَنْ يَعْلَمُ. وَ اَلِفٌ وَ تَاءٌ كَمُسْلِمَاتٍ وَ هِنْدَاتٍ. وَ مُكَسَّرٌ: وَ هُوَ مَا يَتَكَسَّرُ فِيهِ بِنَاءُ الْوَاحِدِ كَرِجَالٍ وَ أَفْرَاسٍ. وَ يَعُمُّ الْجَمْعُ الْمُصَحَّحُ لِلْمُؤَنَّثِ وَ الْجَمْعُ الْمُكَسَّرُ ذَوِي الْعِلْمِ، نَحْوُ؛ مُسْلِمَاتٍ وَ رِجَالٍ وَ غَيْرَ ذَوِي الْعِلْمِ، نَحْوُ؛ دَرَجَاتٍ وَ أَفْرَاسٍ

وَ هُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ cəm isimlər iki hissəyə bölünür; Birincisi مُصَحَّحٌ cəm musəhhəh (salim, qaydalı) isimlərdir; وَ هُوَ və bu cəm musəhhəh isimlər, مَا elədir ki, لَحِقَتْ آخِرُهُ cəm müzekker üçün müfrəd müzekker sözün sonuna əlavə olunur, وَاوٌ مَضْمُومٌ dammalı vav, مَا قَبْلَهَا ma qabli, فِي حَالَةِ الرَّفْعِ rəf halında, وَ يَاءٌ مَكْسُورٌ və kəsrəli ya, مَا قَبْلَهَا ma qabli, فِي حَالَتَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ nəsb və cər hallarında, لِمَعْنَى الْجَمْعِ cəm mənasını ifadə etmək üçün, وَ نُونٌ مَفْتُوحَةٌ və əlavə olunan vav və ya ya hərfindən sonra fətalı nun əlavə olunur, عِوَضًا əvəz olaraq, عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ hərəkə və tənvinə görə, فِي الْمُفْرَدِ müfrədində olan, كَ kimi; مُسْلِمُونَ "Kişi müsəlmanlar" rəf halında, وَ مُسْلِمِينَ "Kişi müsəlmanlar" nəsb və cər hallarında, وَ يَخْتَصُّ və cəm musəhhəh isimlər yalnız elm sahibi olanlara, yəni ağıl sahiblərinə aid olur, وَ اَلِفٌ وَ تَاءٌ və müfrəd müənnəs isimləri cəm etmək üçün elif və ta əlavə olunur, كَ kimi, مُسْلِمَاتٌ "Müsəlman qadınlar" və هِنْدَاتٌ "Hindlər" kimi. وَ مُكَسَّرٌ və cəm mükəssər (qırıq, cəm təksir, qaydasız cəm) isimlərə gəldikdə; وَ هُوَ مَا və cəm mükəssər və ya cəm təksir isimlər elədir ki, يَتَكَسَّرُ فِيهِ onda mükəssər olur, yəni qırılır, بِنَاءُ الْوَاحِدِ müfrəd (vahid) sözün quruluşu, كَ kimi; رِجَالٌ "Kişilər" və أَفْرَاسٌ "Atlar" kimi. وَ يَعُمُّ və ümumi, yəni geniş olur, əhatə edir, الْجَمْعُ الْمُصَحَّحُ cəm musəhhəh, لِلْمُؤَنَّثِ müənnəs üçün, وَ الْجَمْعُ الْمُكَسَّرُ və cəm mükəssər isimlər (müənnəs və müzekker fərq etməz), ذَوِي الْعِلْمِ elm sahibləri, yəni ağıl sahibləri üçün, نَحْوُ misal olaraq; مُسْلِمَاتٌ "Müsəlman qadınlar" və رِجَالٌ "Kişilər" kimi, وَ غَيْرَ ذَوِي الْعِلْمِ və elm sahibi olmayanlar, yəni qeyri-ağıl sahibləri üçün isə, نَحْوُ misal olaraq; دَرَجَاتٌ "Dərəcələr" və أَفْرَاسٌ "Atlar" kimi.

Cəm İsim

Cəm isimlər iki hissəyə ayrılır. Birincisi cəm musəhhəh (cəm salim) isimlərdir. Müfrəd müzekker bir sözün cəm musəhhəh formunu əldə etmək üçün müfrəd sözün sonuna rəf halında ma qabli dammalı olacaq şəkildə bir vav, nəsb və cər halında isə ma qabli kəsrəli olacaq şəkildə bir ya hərfi əlavə olunur. Vav və ya ya hərfi əlavə edildikdən sonra müfrəd sözün hərəkə və tənvin alma qabiliyyətindən əvəz olaraq fətalı bir nun daha əlavə olunur. Misal olaraq müfrəd müzekker söz olan مُسْلِمٌ "Müsəlman kişi" sözündən cəm müzekker musəhhəh bir söz əldə etmək istədikdə rəf halında vav və nun, nəsb və cər halında isə ya və nun əlavə edirik, rəf halı مُسْلِمُونَ və nəsb və ya cər halı isə مُسْلِمِينَ olur. Cəm müzekker musəhhəh isimlər yalnız elm sahibi olanlara, yəni ağıl sahiblərinə aid olur. Müfrəd müənnəs bir sözün cəm musəhhəh formasını əldə etmək istədikdə isə rəf, nəsb və cər halları bir olmaqla bir elif və bir ta hərfi əlavə edirik. Misal olaraq; müfrəd müənnəs isim olan مُسْلِمَةٌ "Müsəlman qadın" və هِنْدٌ "Hind" sözlərini cəm musəhhəh edəndə مُسْلِمَاتٌ və هِنْدَاتٌ olurlar.

Cəm Müzekker Musəhhəh
	Müfrəd	+Ma qabli dammalı vav	+Fətalı Nun
Rəf Halında	مُسْلِمٌ	مُسْلِمُو	مُسْلِمُونَ
	Müfrəd	+Ma qabli kəsrəli ya	+Fətalı Nun
Nəsb Halında	مُسْلِمٌ	مُسْلِمِي	مُسْلِمِينَ
Cər Halında	مُسْلِمٌ	مُسْلِمِي	مُسْلِمِينَ
Cəmi Müənnəs Musahhah
	Müfrəd	+Əlif	+Te
Rəf halında	مُسْلِمَةٌ	مُسْلِمَا	مُسْلِمَاتٌ
Nəsb halında	مُسْلِمَةٌ	مُسْلِمَا	مُسْلِمَاتٍ
Cərr halında	مُسْلِمَةٌ	مُسْلِمَا	مُسْلِمَاتٍ

Cəmi sözlərin ikinci növü isə mükəssər olan isimlərdir, yəni cəmi mükəssər, qırıq cəmi və ya cəmi təksir olan sözlərdir. Cəmi mükəssərlər, cəmi musahhahlar kimi bir formaya görə əldə edilmirlər. Müfrəd formanın qırılması, yəni formasının dəyişməsi ilə əldə edilir. Bu zaman müfrəd formada olmayan hərflər əlavə oluna bilər. Məsələn رَجُلٌ "Adam" və فَرَسٌ "At" sözlərinin cəmi mükəssər formaları رِجَالٌ "Adamlar" və أَفْرَاسٌ "Atlar" kimi gəlir. Məsələn أُمٌّ "Ana" sözünün cəmisi, cəmi mükəssər formada أُمُّهَاتٌ kimi gəlir.

Cəmi müənnəs musahhah və cəmi mükəssər (müzəkkər və ya müənnəs fərq etməz) formalarında gələn cəmi sözlər elm sahibi olan, yəni ağıl olan canlılar üçün istifadə oluna bilər, misalları; مُسْلِمَاتٌ və رِجَالٌ kimi. Eyni zamanda bu cəmi formaları elm sahibi olmayan, yəni qeyri-aqil varlıqlar üçün də istifadə oluna bilər, misalları; دَرَجَاتٌ və أَفْرَاسٌ kimi. Məsələn مَوْضُوعٌ "Mövzu, məqam və s." sözü qeyri-aqil, yəni abstrakt bir mənanı ifadə edən bir sözdür. Bu sözü cəmi edərkən مَوْضُوعُونَ demirik, qeyri-aqil olduğu üçün مَوْضُوعَاتٌ deyirik. Buna görə Fatiha surəsindəki رَبُّ الْعَالَمِينَ "Aləmlərin Rəbbi" ifadəsində müfrədi عَالَمٌ "Aləm, işarə, əlamət, bayraq və s." sözü əgər qeyri-aqil varlıqları da əhatə etsəydi رَبُّ الْعَالَمَاتِ kimi olardı. Beləliklə رَبُّ الْعَالَمِينَ ifadəsindən ağıl sahibi olan bütün varlıqların Rəbbi olduğu anlaşılır. Cumhura görə Quranda topluluqlar əsasən kişilərə görə ifadə olunsa da, nahiv elmi belə deyir. Bundan əlavə Quranda مُؤْمِنُونَ və مُؤْمِنَاتٌ kimi həm cəmi müzəkkər salim (musahhah), həm də cəmi müənnəs salim (musahhah) sözlər var. رَبُّ الْعَالَمِينَ ifadəsində ağıl sahibi varlıqların nəzərdə tutulması, ağıl sahibi olmayan varlıqların Rəbbinin başqa biri olduğu anlamına gəlmir. Çünki Quranda yer və göyü yaradanın Allah olduğu bildirilir. Biz ayəni yalnız nahiv baxımından izah etmişik.

وَ الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ مِنَ الْمُصَحَّحِ سُوِّيَ فِيهِمَا بَيْنَ لَفْظَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ، تَقُولُ؛ رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ وَ رَأَيْتُ الْمُسْلِمَاتِ فِي حَالَةِ النَّصْبِ وَ مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ وَ مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمَاتِ فِي حَالَةِ الْجَرِّ

وَ الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ və müzəkkər və müənnəs, مِنَ الْمُصَحَّحِ cəmi musahhah olan, سُوِّيَ فِيهِمَا o ikisində, yəni müzəkkər və müənnəsdə bərabərdir, بَيْنَ لَفْظَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ nəsb və cərr sözləri arasında, تَقُولُ belə deyirsən; رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ "Müsəlman kişiləri gördüm" və وَ رَأَيْتُ الْمُسْلِمَاتِ "Müsəlman qadınları gördüm" deyə, فِي حَالَةِ النَّصْبِ nəsb halında, وَ مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ "Müsəlman kişilərə rast gəldim" və مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمَاتِ "Müsəlman qadınlara rast gəldim" deyirsən, فِي حَالَةِ الْجَرِّ cərr halında.

Mətnin Ümumi Mənası: Cəmi müzəkkər və ya müənnəs musahhah sözlərin nəsb və cərr halları bərabərdir. Yəni cəmi müzəkkər musahhah bir sözün nəsb və cərr halı eynidir, cəmi müənnəs musahhah bir sözün nəsb və cərr halı eynidir. Müzəkkər olan sözdəki dəyişiklik rəf halındakı vav hərfinin ya hərfinə çevrilməsi, müənnəs olan sözdəki dəyişiklik isə hərəkənin kəsrə olmasıdır. Çünki cəmi müzəkkər musahhah hərf ilə, cəmi müənnəs musahhah hərəkə ilə irab alır. Misalları;

رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ

"Müsəlman kişiləri gördüm" və,

مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ

"Müsəlman kişilərə rast gəldim" kimi eynidir.

رَأَيْتُ الْمُسْلِمَاتِ

"Müsəlman qadınları gördüm" və,

مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمَاتِ

"Müsəlman qadınlara rast gəldim" eynidir.