o. Şərt hərfləri

حَرْفَا الشَّرْطِ

إِنْ; gələcək üçün, və keçmiş üzərinə daxil olsa da. وَ لَوْ; keçmiş üçün, və gələcək üzərinə daxil olsa da. Şərt və cəza felinin ikisi də muzari və ya ikisi də keçmiş, yaxud biri keçmiş, digəri muzari ola bilər. Əgər birinci keçmiş, digəri muzari olsa, muzari felin həm rafi, həm cəzmli olması caizdir. Məsələn: إِنْ ضَرَبْتَنِي أَضْرِبُكَ. Cəza felinə fa daxil olur, əgər gələcək və ya keçmiş mənasında olmasa. Məsələn: إِنْ جِئْتَنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ və إِنْ تُكْرِمْنِي الْيَوْمَ فَقَدْ أَكْرَمْتُكَ أَمْسِ. Şərt in-nə əlavə olaraq tə’kid üçün "mâ" artırılır və şərt in-nin cümlənin əvvəlində olma haqqı var. وَ إِذَنْ; cavab və cəza, gələcəkdə olan, əvvəlkiyə bağlı olmayan fel üzərində təsir edir və əgər fel hal mənasında olarsa, təsiri ləğv olunur. Məsələn: İZƏN أَظُنُّكَ كَاذِبًا və ya əvvəlkiyə bağlı olan muzari fel üzərində, məsələn: أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ, burada dayaq birinin "Sana gələcəyəm" deməsi kimi təqdir edilir.

إِنْ “əgər”; in-i şərtiyyə, gələcək üçün, və keçmiş fel üzərinə daxil olarsa, وَ لَوْ və lev “əgər”; keçmiş üçün, və muzari felin əvvəlinə daxil olarsa, və gəlir, şərt və cəza felinin ikisi muzari və ya ikisi keçmiş, yaxud biri keçmiş, digəri muzari olaraq, əgər birincisi, yəni şərt fel keçmiş olarsa, digəri, yəni cəza fel muzari olarsa, muzari felin həm cəzmli, həm rafi olması caizdir. Məsələn: إِنْ ضَرَبْتَنِي أَضْرِبُكَ “Əgər mənə vursan, sənə vuraram” ifadəsində ikinci olan cəza fel أَضْرِبُ kimi rafi, həm də أَضْرِبْكَ kimi cəzmli ola bilər. Fa-i cavabiyyə cəza felinə daxil olur; əgər muzari və ya keçmiş mənasında olmasa. Məsələn: إِنْ جِئْتَنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ “Əgər mənə gəlsən, sən hörmət olunan olarsan” ifadəsində fa-nın cavabı olan cümlədə keçmiş və gələcək mənası yoxdur. وَ إِنْ تُكْرِمْنِي الْيَوْمَ فَقَدْ أَكْرَمْتُكَ أَمْسِ “Əgər bu gün mənə hörmət etsən, mən sənə dünən hörmət etmişəm” kimi. Şərt in-nə tə’kid üçün "mâ" artırılır və şərt in-nin cümlənin əvvəlində olma haqqı var. وَ إِذَنْ izən “elə isə, o halda, o zaman”; cavab və cəzadır, təsiri gələcəkdə olan, əvvəlkiyə bağlı olmayan fel üzərindədir və əgər fel hal mənasında olarsa, təsiri ləğv olunur. Məsələn: İZƏN أَظُنُّكَ كَاذِبًا “(elə isə) səni yalançı hesab edirəm” kimi. Və ya əvvəlkiyə bağlı olan muzari fel üzərində, məsələn: أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ “Mən o zaman sənə hörmət edərəm” demək kimi, burada dayaq birinin “Sənə gələcəyəm” deməsi kimi təqdir edilir.

İki Şərt Hərfi

İn-i şərtiyyə əgər məzi felə daxil olarsa, müzari üçün olur, ləv ədatı əgər müzariyə daxil olarsa, məzi üçün olur. Şərt və cəza felləri, iki müzari fel və ya iki məzi fel kimi gəldiyi kimi, bir məzi fel və bir müzari fel kimi də gələ bilər. Əgər birinci, yəni şərt felində məzi, ikinci, yəni cəza felində müzari fel olarsa, o halda müzari felin cəzm və rəfi caizdir, misalı;

إِنْ ضَرَبْتَنِي أَضْرِبُكَ

"Əgər mənə vursan, sənə vuraram" tərkibində ikinci olan cəza feli أَضْرِبُ kimi gəldiyi kimi, أَضْرِبْكَ kimi cəzmli də gələ bilər. Çünki birinci olan şərt feli məzidir, məbnidir, buna görə cəzm edilə bilməz. Şərt ədatı yaxınında olanı cəzm edə bilmirsə, uzağında olanı da cəzm etməmək olar deyə rəf oxuna bilər. Lakin cəzm edilməsi də tam uyğundur.

Cəza feli əgər məzi və müzari mənasında deyilsə, ona fa-i cavabiyyə daxil olur, misalı;

إِنْ جِئْتَنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ

"Əgər mənə gəlsən, o halda sən ikram olunan olarsan" tərkibində göründüyü kimi fa-nın cavabı olan cümlədə məzi və müzari mənası yoxdur.

إِنْ تُكْرِمْنِي الْيَوْمَ فَقَدْ أَكْرَمْتُكَ أَمْسِ

"Əgər mənə bu gün ikram etsən, mən sənə dünən ikram etmişəm" kimi.

İn-i şərtiyyəyə tə'kid üçün əlavə bir ma daxil olur və ifadəmiz إِمَّا olur. Bundan sonra şərt felində isə adətən tə'kid nunu olur. Çünki şərt ədatı ma ilə tə'kid ediləndə şərt feli də nun ilə tə'kid olunur, misalı Bəqərə surəsinin 38-ci ayəsindəki;

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ

"Bundan sonra əgər sizə gələrsə..." kimi.

Şərt ədatı ancaq fel üzərinə gəlir.

İzən; həm cəza, həm də şərt ədatıdır. Bir insanın sözünə cavab, felinə də cəzadır. İzən ədatının əməli ma qablinə dayanmayan bir müzari feli üzərindədir və fel hal mənasında olarsa, əməli ləğv olunur. Səninlə danışan birinə;

إِذَنْ أَظُنُّكَ كَاذِبًا

"(o halda) səni yalançı hesab edirəm" demən kimi. Normalda nəsb əməli etməli olsa da, fel hal mənasında olduğu üçün əməli ləğv olunub.

Əgər müzari fel ma qablinə dayanırsa, məsələn "sənə gələcəyəm" deyən birisi üçün;

أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ

"Mən o zaman sənə ikram edərəm" deməndə olduğu kimidir.