Mukəddimə
MƏHMUD ZƏMƏXŞƏRİ
18 mart 1075 - ö. 13 iyun 1144), Türk İslam alimi. Təfsir, kəlam, fiqh, lüğət və bəlağət kimi bir çox İslami elmlər sahəsində araşdırmalar aparmış və müxtəlif əsərlər yazmış filosof və İslam alimi. 1074-cü ildə Xarəzm vilayətinin Zəməxşər kəndində doğulmuş, 1144-cü ildə Ərəfə gecəsində Köhnə Ürgəncdə vəfat etmişdir.
Əsl adı Məhmuddur. Doğulduğu şəhərə görə Zəməxşəri, uzun müddət Məkkədə yaşadığı üçün isə Carullah ləqəbi ilə tanınır. Mötəzilə əqidəsinə bağlı bir alimdir. Xüsusilə ərəb dili və ədəbiyyatı, bəlağət sahəsində dahi bir alimdir. Zəməxşəri adı ilə tanınır və künyəsi Əbül Qasım Carullah Məhmud bin Ömər bin Əhməd əz-Zəməxşəri şəklindədir.
Məhmud, 1075-ci ildə Xarəzm vilayətinin Zəməxşər kəndində doğulub. Uşaqlıqda keçirdiyi bir qəza nəticəsində bir ayağını itirib və protez ayaqla yeriməyə məcbur olub. Dindar bir ailəyə mənsub olub, ilk təhsilini atasından alıb. Atası, oğlunun əlilliyini nəzərə alaraq, oturaraq işləyə biləcəyi dərzilik peşəsi ilə dolanmasını istəyirdi. Lakin Məhmudun oxumaq israrı nəticəsində onu mədrəsəyə göndərdi. Atası, tam olaraq bilinməyən bir səbəbdən həbs olunub və ömrünün qalan hissəsini orada keçirib.
Məhmud, Xarəzm vilayətində tibb, dil və qrammatika sahəsində nüfuzlu olan Əbu Muzar Məhmud bin Cərir əl-Zəbbidən dərs alıb. Dil və ədəbiyyat dərsləri ilə yanaşı, aldığı təhsilin təsiri ilə Mötəzilə əqidəsinə bağlanıb. Üstün zəkası və uğurlarına görə müəllimindən maddi və mənəvi dəstək görüb. Bir müddət Buxaraya gedib orada da təhsil alıb. Bu dövrdə Böyük Səlcuqlu Sultanı Məlikşah və məşhur vəziri Nizamülmülkdən də himayə və dəstək görüb.
Məhmud, elm öyrənmək məqsədilə müxtəlif şəhərləri gəzib. Xarəzm vilayətindən ayrıldıqdan sonra Xorasana gedib. Orada nüfuzlu şəxslərlə əlaqə qurub. Sonra İsfahana gedib. Burada da Məlikşahın oğlu ilə görüşüb və onu tərifləyən bir qəsidə yazıb. Bağdadda yerləşən Nizamiye Mədrəsəsində də təhsil alıb. Burada hədis, təfsir, kəlam, fiqh, qrammatika və ədəbiyyat dərsləri alıb. Ərəb dili və dilçilik sahəsində mütəxəssis kimi yetişib.
Məhmud, ağır bir xəstəliyə tutulduqdan sonra Məkkəyə gedib. Məkkə Şərifi Əbül-Həsən Əli bin Həmzə tərəfindən çox yaxşı qarşılanıb. Aralarında səmimi bir dostluq yaranıb. Məhmud Zəməxşəri, bu müddət ərzində ərəb yarımadasında etdiyi səfərlər və ərəblərlə qurduğu yaxın əlaqələr nəticəsində ərəb dili və ədəbiyyatının incəlikləri və zənginliyi barədə çox mühüm biliklər əldə edib.
Mahmud, son gəlişi və müxtəlif vaxtlarda həcc münasibətilə gəldiyi Məkkə və Mədinədə uzun müddət qaldı. Buna görə ona "Allahın qonşusu" mənasını verən "Cârullah" deyilməyə və bu ünvanla tanınmağa başlandı. Vətən həsrəti ilə Xarəzmə qayıtdı, lakin bir müddət sonra yenidən Məkkəyə gəldi. Birinci gəlişində iki, bu gəlişində isə üç il olmaqla, ümumilikdə beş il Məkkədə qaldı. Sonra Xarəzmə dönərkən Bağdada uğradı. Böyük maraqla qarşılandı. Burada dərs verməyə başladı. Eyni zamanda özünü inkişaf etdirməyə və dərs almağa davam etdi.
Zəməxşəri bütün fəaliyyətini elmə həsr etdi və bu məqsədlə tez-tez səfərlər etdi. Yaşadığı dövrün önəmli alimləri arasında yer aldı. Dil və təfsir sahəsində böyük nüfuz sahibi kimi qəbul edildi və verdiyi dərslər böyük maraq gördü. Bu sahədə Xarəzm, İraq, Xorasan, Hicaz kimi bölgələrdə, öz sahəsində dövrünün önəmli alimləri arasında yer aldı. Ondan dərs alan bəzi tələbələri önəmli xətiblər sırasında oldular və məscidlərdə vaaz verdilər. Bəlağət elminə dair üstün şəxsiyyəti və bu sahədə yazdığı "Keşşaf Təfsiri" böyük rəğbət qazanan və qəbul olunan bir əsərdir. Əhli-Sünnə alimləri bəlağətə dair mövzularda bu əsərdən xeyli faydalandılar.
Mahmud Bağdaddan Xarəzmə keçdi. Ceyhun çayı sahilindəki Ürgəncə yerləşdikdən bir neçə il sonra, 13 iyun 1144-cü ildə vəfat etdi.
| Müfrəd | Cəm | ||
| نُمُوذَجٌ | نَمَاذِجُ | أَنْمُوذَجٌ | أُنْمُوذَجٌ |
| Nümunə | Nümunələr | ||
Qeyd: نُمُوذَجٌ sözü "nümunə, tip, model, prototip, norm" kimi mənalara gəlir. Cəmi bəzi lüğətlərdə fətha ilə "Enmuzec" və bəzi lüğətlərdə isə dammə ilə "Unmuzec" şəklindədir.